Emne:Urfolk og minoritetar i Skandinavia

Frå Alnakka.net
Versjonen frå 10. april 2020 kl. 22:06 av Olve Utne (diskusjon | bidrag)
(skil) ← Eldre versjon | Siste versjonen (skil) | Nyare versjon → (skil)

URFOLK OG MINORITETAR
urfolk og nasjonale minoritetar • nyare minoritetar

samar • kvener • skogfinnar • romanifolk • sigöynarar • jødar

Urfolk og minoritetar

Artiklar

C04018 Snaaasen gaerjagaaetie.jpg
Sørsamisk er eit samisk språk med tre nolevande hovuddialektar som blir snakka blant sørsamar. Det tradisjonelle utbredelsesområdet til sørsamisk er sørom Korgen i Norge og Umeälven i Sverige. Hovuddialektane av sørsamisk er vefsnsamisk (i Sverige: vilhelminasamiska), jamtlandssamisk og rørossamisk (i Sverige: härjedalssamiska eller sydlig jämtlandssamiska). Umesamisk blir òg ofte rekna til sørsamisk, men ligg med sin kombinasjon av omlyd og stadieveksling nært opp til pitesamisk. I Norge blir samiske stadnamn i det tradisjonelt umesamiske området offisielt normert til sørsamisk.   Les meir …
11945cr Sagelv helleristningsfelt.jpg
Sagelv helleristningsfelt er eit helleristningsfelt ved Sagelva i Hamarøy kommune i Nord-Salten. Feltet inneheld to konturframstilte reinsdyr innslipt i naturleg størrelse. Begge desse er rista inn nedom kanten på det bratte svaberget fleire meter over elva. Det finst fleire olike syn på dateringa av feltet — frå så tidleg som ca 7000 fvt. til så seint som 3000–2500 fvt. Dateringa av Sagelv helleristningsfelt er omdiskutert. Den tidlegaste dateringsmodellen tek utgangspunkt i at steinalderfolket ikkje hadde dei tauga ein treng for å henge nedover berget og riste inn reinsdyra, og at ristningane derfor må stamme frå den tida at havet stod heilt opp hit og ein kunne riste inn direkte frå båt.   Les meir …
Dei følgjande utdraga frå innleidingsdelen av lensmann Jens Nielsen Nærrebø si dagbok (1677–1704) er svært interessante fordi dei hører med til dei tidlegaste utførlege skildringane av jødisk liv og tru i eit dokument frå Norge. Teksten er, såvidt det kan dømmast, skreven av frå ei anna kjelde — kanskje eit trykt verk, men meir truleg eit otrykt manuskript; og mesta heilt sikkert opprinnelig författa av ein dansk luthersk prest eller ein annan velutdana danske med heller ojamne hebraiskkunnskapar men desto betre kjennskap til datidas kristne syn på jødedommen. Mange av detaljane er presise — slik som omsettinga av dei tretten aspekta, medan andre av dem er mykje overdrevne eller förvridd av polemiske grunnar — den opprinnelige författaren sine sterkt anti-jødiske haldningar, som er typiske för mange av dei lutherske teologane på den tida med sin ofte meir eller mindre antisemittiske erstatningsteologi, skin tydelig gjenom mange stader.   Les meir …
Just Knud Qvigstad (f. 4. april 1853Lyngseidet; d. 15. mars 1957 i Tromsø) var rektor ved lærarhøgskulen i Tromsø, filolog, folklorist og forskar på samisk språk. Han var dessutan høgrepolitikar og statsråd for Kirkedepartementet. Enda meir oppsiktsvekkjande enn kor gammel han vart — han dødde knapt tre vekkor føre 104-årsdagen sin – er det ovanleg langvarige og innhaldsrike yrkeslivet hans. Den første vitskaplege publikasjonen hans kom ut i 1881, og den siste, om samiske kjærlegheitsfortelingar, vart trykt 72 år seinare, i 1953!   Les meir …
Johan Turi.jpg
Johan Turi (18541936) var ein samisk kunstnar og forfattar som blir rekna for å vara den første samiske forfattaren som gav ut verk på samisk. Den første boka hans, Muitalus sámiid birra, er framleis truleg det mest kjente samiske verket; ho er omsett til over ti olike språk, blant anna til svensk, dansk, engelsk, tysk og japansk.   Les meir …
Spanningsvallen von Duben.jpg
Skogssamar (nyn.; bm./sv. skogssamer, da. skovsamer) er samar som held til i skogslandet heile året og som altså ikkje flyttar opp til fjella om sommaren eller vinteren, i motsetning til fjellsamar. I praksis blir namnet bruka i förbindelse med svenske og finske område; de norske samane med liknande levevis blir oftast kalla sjysamar. I historisk tid har det funnest skogssamar i alle fall frå nordre Ångermanland og nordover i Sverige. De to sørligaste lappmarkene, Åsele og Lycksele lappmark, omfatta före 1606 ikkje fjellområdet, men berre reint skogssamiske område. Det samma galdt Kemi lappmark i novarande Finland. I de andre lappmarkene fanst skogssamar innaför heile skogslandet. Skogssamane i Kemi, Åsele og Lycksele lappmarker vart assimilert i den finske og svenske befolkninga i løpet av 1600-, 1700- og 1800-talet. Idag finst ein levande skogssamisk kultur innom skogslandet i Norrbottens län, og i tillegg i Malå i Västerbottens län.   Les meir …
Ganander Grammatica Lapponica (1743).png
Henrik Johansson Ganander (f. i Åbo (Turku) i Finland, d. 1752 i Sjundeå (Siuntio) i Finland), òg skreve Henricus Ganander Abœnsis, var ein finlandsk prest som er mest kjent for verket Grammatica Lapponica (1743) — ein samisk grammatikk med grunnlag i tornesamisk, den sørvestlegaste hovuddialekten av nordsamisk. Frå 1731 til 1744 var Henrik Ganander kapellan i Karesuando ved det som i dag er grensa mellom Sverige og Finland. Frå 1743 til han dødde i 1752 var han kyrkoherde i Sjundeå (Siuntio) i Sør-Finland, kring 4 mil vestom Helsingfors.   Les meir …
CladoniaSpec01.jpg
Kystreinlav (Cladonia portentosa ((Dufour) Coem), syn. Cladonia impexa (Harm.)) (bm./nyn.; sv. hedrenlav, da. hede-rensdyrlav) er ein av artane i reinlav-gruppa av slekta Cladonia. Arten er blant anna vanleg i kystheier i Skandinavia og på lyngheier i Vest-Europa.   Les meir …
Kvitkrull cladonia stellaris.jpg
Kvitkrull (Cladonia stellaris, syn. Cladonia alpestris (L.)) (bm./nyn.; sv. fönsterlav) er ein av artane i reinlav-gruppa av slekta Cladonia. Kvitkrull veks på bakkan med 5–15 cm høge podetium. Han manglar horisontaltallus. Farga er gulkvit til lysgul og han er rikt forgreina. Greinspissane pekar i alle retningar og danar tette og avrunda toppar. Kvitkrull er vanleg over heile Norge og Sverige anna enn i dei ytste kyststrøka i Norge og i Skåne lengst sør i Sverige. Kvitkrull er særleg vanleg i nordlege strøk og i barskogs- og fjellstrøk, derav det eldre vitskaplige namnet C. alpestris (Linné). Kvitkrullen veks generelt gjerne samen med lys reinlav og grå reinlav, og han er generelt vanlegare i Sør-Norge enn desse to andre reinlavartane. Kvitkrull er viktig som næring for rein. Særleg om vinteren i Sør-Norge utgjer han ein vesentleg del av beitet.   Les meir …
C07882 Skeppsholmen timmerkaata.jpg
Ei tømmerkåte (sv. timmerkåta) er ein hovudsakleg skogssamisk kåtetype der den steinsette ringen ved ytterveggen har vorte erstatta av eit rettsida fundament av lafta stokkar. Typisk sétt er fundamentet kvadratisk, men seks- og åttekanta fundament førekjem òg. Tømmerkassen er typisk sétt 2–3 omfar høg. I eldre tid blir det hevda at bogastongskonstruksjon inni tømmerkassen var vanleg, men slik vi kjenner desse kåtone i dag, så har dei eit meir konvensjonelt sperre- og åssystem. I ei typisk, kvadratisk lafta kåte danar taket ei firkanta pyramideform (valmtak) med ein meir eller mindre kvadratisk til rektangulær ljore øvst. Taket er tekt med fleire lag never, og oppå nevra att er det lagt eit lag med kraftige halvkløyvingar som held nevra på plass. Desse halvkløyvingane er ofte lause, slik at ein kan ta dem av for å reinske opp nevra og late ho tørke av og til. Tømmerkåtor er særlig vanlig i umesamisk og til dels pitesamisk kultur, men finst òg ein del plassar i Finland og Russland.   Les meir …

Populære sidor

  1. Benjamin Duque (vist g.)
  2. Eliel Lagercrantz (vist g.)
  3. Tablut (vist g.)
  4. Nattskare (vist g.)
  5. Synagogen i Østre Elvebakke i Kristiania (vist g.)
  6. Synagogen i Osterhausgaden i Kristiania (vist g.)
  7. Raide (vist g.)
  8. Synagogen i Calmeyergaten i Kristiania (vist g.)
  9. Gjeldsimle (vist g.)
  10. Shaul Wilhelm (vist g.)
  11. Pulk (vist g.)
  12. Esnogas i Hamborg og Slesvig-Holsten (vist g.)
  13. Sytingsrein (vist g.)
  14. Den internasjonale romanidagen (vist g.)
  15. Lynn Feinberg (vist g.)
  16. Joav Melchior (vist g.)
  17. Foreningen Progressiv Jødedom i Norge (vist g.)
  18. Ensemblet Sturm und Drang (vist g.)
  19. Joel Jacob Hirsch (1866–1943) (vist g.)
  20. Finnguten (vist g.)
  21. Lapsk vallhund (vist g.)
  22. Kaffeost (vist g.)
  23. Manoel Teixeira (vist g.)
  24. Sauost (vist g.)
  25. Rørossamisk (vist g.)
  26. Boris Gleb (vist g.)
  27. Če´vetjäu´rr (vist g.)
  28. Petsjenga (vist g.)
  29. Sää´mođđâz (vist g.)
  30. Synagoge Kohlhöfen (Hamborg 1859-1934) (vist g.)
  31. Nils Bakke (vist g.)
  32. Bufinnar (vist g.)
  33. Kystreinlav (vist g.)
  34. Stora Synagogan i Stockholm (vist g.)
  35. Sjnjaka (vist g.)
  36. Annok Sarri Nordrå (vist g.)
  37. David Glick (1907–1943) (vist g.)
  38. Synagogen i Karlstad (vist g.)
  39. Trollheimsloven (vist g.)
  40. Moses Ruben Henriques (vist g.)
  41. Reindrift på Island (vist g.)
  42. Kahal Kados Bet Israel (Hamborg 1652-1842) (vist g.)
  43. Karibu (vist g.)
  44. Synagogen i Bergstien i Oslo (vist g.)
  45. Elias Moses Delbanco (vist g.)
  46. Michael Melchior (vist g.)
  47. Marcus Melchior (vist g.)
  48. David Simonsen (vist g.)
  49. Reingjelding (vist g.)
  50. Laara jïh Læjsa (vist g.)
  51. Herman Fischer (1893–1943) (vist g.)
  52. Skoltesamar (vist g.)
  53. Grønlandsrein (vist g.)
  54. Karl Herschel (vist g.)
  55. Henrik Johansson Ganander (vist g.)
  56. Muærrkejávvre (vist g.)
  57. Göteborgs synagoga (vist g.)
  58. Synagogen i St. Jørgensveita i Trondheim (vist g.)
  59. Kahal Kados Bet Israel (Hamborg 1935-1940) (vist g.)
  60. Johan Turi (vist g.)
  61. Ove Borøchstein (1949–2013) (vist g.)
  62. Tømmerkåte (vist g.)
  63. Det portugisarjødiske samfunnet i Altona (vist g.)
  64. Bendix Henriques (1725–1807) (vist g.)
  65. Pearykaribu (vist g.)
  66. Sørsamar (vist g.)
  67. Svalbardrein (vist g.)
  68. Sagelv helleristningsfelt (vist g.)
  69. Reinlav (vist g.)
  70. Ella Holm Bull (vist g.)
  71. Halász Ignácz (vist g.)
  72. Kvitkrull (vist g.)
  73. Reinost (vist g.)
  74. Reindrift ved Sørishavet (vist g.)
  75. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist g.)
  76. Israel Ruong (vist g.)
  77. Skoltesamiske båtar (vist g.)
  78. Reindrift (vist g.)
  79. Sørsamisk (vist g.)
  80. Adolph de Lemos (1848–1900) (vist g.)
  81. Abraham Baer (vist g.)
  82. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist g.)
  83. Joseph Solomon Del Medigo (vist g.)
  84. Julius Rée (vist g.)
  85. Hartvig Philip Rée (vist g.)
  86. Sigrid de Lemos (1883–1942) (vist g.)
  87. Oscar Levertin (vist g.)
  88. Kahal Kados Bet Israel (Hamborg 1855-1934) (vist g.)
  89. Reindrift i Skottland (vist g.)
  90. Mjølkarrein (vist g.)
  91. Ephraim Wolff Koritzinsky (1883–1942) (vist g.)
  92. Romanifolk (vist g.)
  93. Moritz Rabinowitz (vist g.)
  94. Lappgeit (vist g.)
  95. Just Knud Qvigstad (vist g.)
  96. Kahal Kados Newe Salom (Altona 1771-1882) (vist g.)
  97. Peder Clauſſøn: «Beſkriffuelſe om Siøfinnerne i beſynderlighed» (vist g.)
  98. Skogsrein (vist g.)
  99. Norsk-jødisk historie føre 1851 (vist g.)
  100. Rein (vist g.)