Emne:Jødedom

Frå Alnakka.net

BAHA’IISLAMJØDEDOMROMANIFOLKSAMARSIKHISMEKYSTKULTURLANDBRUK

JØDEDOM • kasjrút • esnogas • høgtider
ortodoks • masorti (konservativ) • rekonstruksjonistisk • fornying • progressiv
Skandinavia • sefardím • asjkenazím • romaniotes • karaím • sjomerím

Mal:Utvalt jødedomsbilde juli

Esnoga.jpg

Jødedommen er den religiøse kulturen ått det jødiske folket. Han er ein av dei først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av dei eldste religiøse tradisjonane som enno blir praktisert utan avbrott. Trusprinsippa og historia ått jødedommen danar ein hovuddel av grunnstammen i dei andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islam (med dei to utleidde religionane bahá’ítru og sikhisme). Den hebraiske Bibelen, Tenákh (Torá, Nebiím, Ketubím), er såleis òg helig skrift for dei kristne, som kallar han Det gamle testamentet. Jødedommen let seg ikkje enkelt definere inn i konvensjonelle vestlege kategoriar som religion, etnisitet eller kultur — delvis på grunn av si godt over 3000 år gamle, samenhengande historie.   Les meir ...

Det religiøst-politiske rammeverket

for artiklane om jødedommen her på Alnakka.net er tradisjonell sefardisk rabbinsk jødedom, inkludert tradisjonell-egalitær jødedom.

Heilt generelle ting

finn du her. Sjå gjenom ordlista eller søk i søkjefeltet til venstre om du er ute etter å finne éin spesiell ting. Uttale: Kh blir uttala med ein raspande baktungelyd som i tysk Bach. Har du problem med skrifttekna finn du tips om installering av oppdaterte fontar og liknande her.


Dagen i dag


Artiklar

Abraham Lopez var ein portugisarjødisk handelsreisande frå Hamburg som oppheldt seg ein del i Norge i 1840-åra saman med bror sin, Leon Lopez. Abraham Lopez ser ut til å ha gifta seg med Charlotte Feit og busett seg i Stockholm. Abraham Lopez ( ~ Lopes) finst nemnt i norske avisor fleire gonger i 1840-åra.   Les meir …
Leon Lopez, òg skreve Leo(n) Lopes, var ein portugisarjødisk kjemikar og handelsreisande frå Hamburg som oppheldt seg ein del i Norge i 1840-åra. Da han og den asjkenaziske jøden Emanuel Philipsen frå Fredericia i Danmark vart arrestert på falskt grunnlag i Christiania i 1844, var ein del av resultatet at Høgsterett den 4. november 1844 for første gong sidan före Grunnlova vart vedteken i 1814 erklærte at portugisarjødar ikkje var å rekne som forbodne i riket.   Les meir …
Emanuel-at-piano.jpg
Emanuel Aguilar (18241904) var ein engelsk-sefardisk pianist og komponist. Emanuel Aguilar vart fødd den 23. august 1824 ått foreldra Emanuel Aguilar (1787–1845) og Sarah Dias Fernandes (1787–1854). Han var bror ått Grace Aguilar. I tillegg til dei klassiske verka han komponerte, er han blant anna kjent for å ha harmonisert mykje av liturgien ått det portugisarjødiske samfunnet i England.   Les meir …
Auto de fé.jpg
Ein autodafé (gjenom pt. auto-da-fé frå lat. actus de fide) var den avsluttande, offentlige delen av ei rettssak mot mistenkte kjettarar, inkludert mistenkte kryptojødar, utført av Den spanske inkvisisjonen (14811834) og Den portugisiske inkvisisjonen (15361821). Under autodaféen vart dei tiltalte enten dømt eller frikjent, og dei dømte vart ofte avstraffa på staden.   Les meir …


 
Parasjàt hasjabúang (vekkoavsnitt av Bibelen)

Her kjem etterkvart ei vekkosvis spalte med vekkoavsnittet av Tenákh (Bibelen). Inntil vidare følgjer ikkje spalta vekkone, ettersom fleirtalet av vekkoavsnitta ikkje er klare enno. Eit eksempel på vekkoavsnitt:


Parasjàt Emór

Torá

(Vajjikrá (3. mos.) 21:1–24:9) I parasjàt Emór hører vi om reinheitsförskriftene för kohaním. Vi hører òg om kva för dyr som kan ofrast og om korleis ein skal halde dem under oppsyn i ei vekka före dei blir ofra, slik at ein veit at dei er lytefrie.

I bolken om helgedagsförskriftene les vi om sjabbát, om pesaḥ, om sefiràt hangómer (kornbandtelinga), om sjabungót, og om helgedagane i den sjuande månaden (rosj hasjaná, kippúr og sukkót). Vi les så om ner tamíd (det evige lyset i Tempelet) og om sjabbátofferet med dei tolv skodebrøda.

Den siste delen av parasjàt Emór handlar om avstraffing för brottsverka blasfemi, drap og dyremishandling.

Haftará

(Jeḥezkél (Ezekiel) 44:15–31)
 

Aktuell høgtid eller merkedag

Cph hagada17b massa.jpg
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח ['pesaḥ]), òg skreve pesach, eller páscua de las cenceñas, ofte kalla jødisk påske på norsk, er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Vi rører ikkje vanlege korn- og brødvaror i alle de sju eller åtte dagane pesah varer. For å unngå olovlig mat, lagar eller kjøper vi berre spesielle matvaror for pesaḥ som er garantert frie for dei fem kornslaga anna enn i form av maṣṣót. Den første kvelden, og oftast òg den andre, held vi eit spesielt påskemåltid med symbolske matretter som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), bitre urter, eit grilla lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minne om mørtelen de israelittiske slavane bruka i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i dessa matrettene og andre rituelle handlingar les vi Haggadá sjel pesaḥ om utgangen av Egypt.


 
Mat

Bourekas.jpg
Borecas svarar til börektyrkisk og finst på menyen i mange tyrkisk-drevne gatekjøken i Norge under namnet børek. I sin typiske tyrkiske versjon er børeken ein innbakt butterdeigspai på størrelse med ein munnfull eller tre med fyll av fetaost og grønsaker — gjerne gulrøter og spinat. Sefardím i Det osmanske riket slo ihop den tyrkiske børeken og sine iberiske pastelas (òg kalla empanadas, pastillas, pastidas) til den karakteristiske osmansk-sefardiske matretten borecas.   Les meir …
Økokasjrút er læra om kva mat som er lovlig og etisk å eta ut frå både halakhá og ut frå eit breidare hensyn til økologi og berekraftig utvikling. Uttrykket økokasjrút vart først teke i bruk av Renewal-rabbinaren Zalman Schachter-Shalomi.   Les meir …
Cidro.jpg
Etróg (hebr. אֶתְרוֹג; lat. Citrus medica), òg kalla cedrat, sukatsitron eller søtsitronnorsk, er ei veldig aromatisk, sitronliknande frukt i sitrusfamilien. Etróg er eitt av slaga i arbangá miním (dei fire slaga) som blir bruka symbolsk under sukkót (páscua de las cabañas, lauvhyttefesten). I tillegg blir albedoen (det kvite området mellom ytterskalet og sjølve fruktkjøttet) bruka til å laga sukatar. I tidlegare tider har skalet vorte bruka som medisin og som parfyme for kledor.   Les meir …


 
Personar

Rabbin Gabriel Farhi.jpg
Gabriel Farhi (f. 1968) er ein liberal rabbinar av osmansk-sefardisk slekt frå Frankrike. Gabriel Farhi vart fødd den 25. mai 1968 som son av rabbinar Daniel Farhi. Han studerte ved det rabbinske seminaret Leo Baeck College i London og vart ordinert som rabbinar der i 1996. Til daglig arbeider han som rabbinar i synagogen i rue Gaston de Caillavet i 15ème arrondissement i Paris og som sjukehusrabbinar ved l’Hôpital européen Georges-Pompidou i Paris. Han er òg ein av de tre rabbinarane som ledar Mouvement Juif Libéral de France (‘den liberale jødiske rørsla i Frankrike’).   Les meir …
Dame Julia Babette Sarah Neuberger, Baroness Neuberger (f. 27. februar 1950), f. Julia Schwab, er ein rabbinar, sosialreformator og medlem av House of Lords (Overhuset) i Storbritannia for liberaldemokratane. Ho vart utdana ved Newnham College i Cambridge og Leo Baeck College i London. Ho underviste ved Leo Baeck College frå 1977 til 1997. Neuberger var den andre kvinnelige rabbinaren i Storbritannia etter Jackie Tabick og var den første til å ha si eiga menigheit.   Les meir …
Baruch Spinoza.jpg
Baruch Spinoza (f. 24. november 1632 i Amsterdam; d. 21. februar 1677 i Den Haag), etterkvart kjent som Benedictus de Spinoza og kjent som Bento de Spinoza eller Bento d’Espiñoza i samfunnet han vaks opp i, blir, samen med René Descartes og Gottfried Wilhelm Freiherr von Leibniz, rekna som ein av dei store rasjonalistane i filosofien på 1600-talet. Han blir rekna som grunnleggaren av moderne bibelkritikk.   Les meir …


 
Sentrale artiklar

SKRIFTER: Tenákh (Torá · Nebiím · Ketubím)
Talmúd (Misjná · Jerusjalmí · Bablí · Toseftá) · medrásj · Emunót vedengót
Misjné Torá · Túr · Sjulḥán ngarúkh · Tseine ureine · Thesouro dos Dinim · Mengám longéz
LÆRDOM ḥeder (småskule) · meldado (studiekveld) · mekhiná (førebuingsår) · jesjibá (seminar) · sjingúr (studieøkt) · semikhá (ordinering) ·
SYMBOL tallét (bønesjal) · tefillín (bønereimer) · mezuzá · luláb · sjofár (bukkehorn) · rimmón (granateple)
SYNAGOGAR:   synagoge · Hekhál (ark) · sefer (séfer Torá, torárull) · tebá (leseplattform) · minján · sjalíaḥ ṣibbúr · ḥazzán (kantor) · rabbinar · sjàḥarít (morgongudstjeneste) · musáf (tilleggsgudstjeneste) · minḥá (ettermiddagsgudstjeneste) · nengilá  (avsluttande ettermiddagsgudstjeneste (berre på kippúr)) · ngarbít (kveldsgudstjeneste)
SJABBÁT sjabbát · hadlakat nér (lystenning) · kiddúsj (signing av vinen) · birkàt hammazón (signing etter maten) · habdalá
HØGTIDER høgtider · pesaḥ (påske) · sefiràt hangómer · lag langómer · sjabungót (vekkofesten, pinse) · tisjngá beáb · seliḥót · rosj hasjaná (nyår) · kippúr (soningsdagen) · sukkót (lauvhyttefesten) · ḥanukká (lyshøgtida) · tu bisjbát · purím (“karneval”)
LIVET:   Barndom: fødsel · berít milá (omskjering/namngjeving av gut) · pidjón habbén · zebed habbát (namngjeving av jente)
Ungdom: bar miṣvá (konfirmasjon av gut) · bat miṣvá (konfirmasjon av jente) · bat ḥájil (konfirmasjon av jente)
Ekteskap: ḥuppá (bryllaup) · ketubbá · get (skilsmisse) · jibbúm (leviratekteskap) · ḥaliṣá (avvising av jibbúm (leviratekteskap))
Sjukdom og heiling: arvelege sjukdommar · mi sjebberákh · rogativa (forbøn) · birkàt gomél (takkseiingsbøn)
Død og sorg: levajá (gravferd) · hasjkabá (minnebøn) · Kaddísj
MAT: jødisk mat · kasjrút · sjeḥitá (schächting) · sjabbát · jom tób · pesaḥ
Matretter: bacalao (torsk med tomat og løk) · beiglech (vassrundstykke) · birkes (frøloff) · bimuelos (berlinerbollar) · borecas (børek) · codrero al horno (omnssteikt lammebog) · falafel (friterte kikerterbollar) · gefillte fish (fiskebollar) · ḥammín (dafina, tsjólnt) · ḥaróset (fruktsaus for pesaḥ) · maṣṣá (flatbrød, usyra brød) · pescado frito (panert fisk) · pittá (flatkaker)
MUSIKK: sefardisk · klezmer · jiddisch
SPRÅK: hebraisk · arameisk · jødearabisk · ladino (omsettingsspansk) · djudeospanjol (djudezmo, jødespansk) · jiddisch
RETNINGAR:   samaritansk · karaittisk ·
rabbinsk: mizraḥisk · sefardisk · romaniotisk · italkisk · asjkenazisk
ortodoks · masorti (konservativ) · rekonstruksjonistisk · progressiv · fornying · humanistisk


 
Populære sidor

  1. Sefardím (vist g.)
  2. Jødar (vist g.)
  3. Hebraisk (vist g.)
  4. Jødedom (vist g.)
  5. Ordliste over jødiske termar (vist g.)
  6. Generelt om jødedom (vist g.)
  7. Det hebraiske alfabetet (vist g.)
  8. B"H (vist g.)
  9. Kohén (vist g.)
  10. Tikkún ngolám (vist g.)
  11. Ṣedaká (vist g.)
  12. Göteborgs synagoga (vist g.)
  13. Španělská synagoga (vist g.)
  14. Hebrew Union College-Jewish Institute of Religion (vist g.)
  15. Synagogen i St. Jørgensveita i Trondheim (vist g.)
  16. Mimúna (vist g.)
  17. Jesjibàt Ngeṣ ḥajjím i Valozjyn (vist g.)
  18. Ḥajjim Volozhin (vist g.)
  19. Flory Jagoda (vist g.)
  20. Ishac Aboab da Fonseca (vist g.)
  21. David Simonsen (vist g.)
  22. Bendix Henriques (1725–1807) (vist g.)
  23. Moses Ruben Henriques (vist g.)
  24. Marcus Melchior (vist g.)
  25. Hartvig Philip Rée (vist g.)
  26. Julius Rée (vist g.)
  27. Elias Moses Delbanco (vist g.)
  28. Michael Melchior (vist g.)
  29. Emanuel Mendez da Costa (vist g.)
  30. Oscar Levertin (vist g.)
  31. Kahal Kados Bet Israel (Hamborg 1652-1842) (vist g.)
  32. Kahal Kados Bet Israel (Hamborg 1855-1934) (vist g.)
  33. Kahal Kados Bet Israel (Hamborg 1935-1940) (vist g.)
  34. Det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg (vist g.)
  35. Manoel Teixeira (vist g.)
  36. Kahal Kados Newe Salom (Altona 1771-1882) (vist g.)
  37. Synagoge Kohlhöfen (Hamborg 1859-1934) (vist g.)
  38. Israelitischer Tempel i Poolstraße i Hamborg (vist g.)
  39. Joseph Solomon Del Medigo (vist g.)
  40. Benjamin Duque (vist g.)
  41. Det portugisarjødiske samfunnet i Altona (vist g.)
  42. Esnogas i Hamborg og Slesvig-Holsten (vist g.)
  43. Sjelomó ben Jiṣ’ḥák halleví (vist g.)
  44. Romaniotes (vist g.)
  45. Cochinijødar (vist g.)
  46. Bené Menasjé (vist g.)
  47. Bené Efrájim (vist g.)
  48. Bene Israel (vist g.)
  49. Indiske jødar (vist g.)
  50. Zemanním for Svolvær (vist g.)
  51. Mossé, Mossé (vist g.)
  52. Una tarde de verano (vist g.)
  53. Joel Jacob Hirsch (1866–1943) (vist g.)
  54. David Glick (1907–1943) (vist g.)
  55. Ephraim Wolff Koritzinsky (1883–1942) (vist g.)
  56. Ove Borøchstein (1949–2013) (vist g.)
  57. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist g.)
  58. Zemanním for Kristiansund (vist g.)
  59. Zemanním for Sunndalsøra (vist g.)
  60. Herman Fischer (1893–1943) (vist g.)
  61. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist g.)
  62. Zemanním for Trondheim (vist g.)
  63. Abraham de Casseres (vist g.)
  64. Saul Levi Morteira (vist g.)
  65. Society for the Advancement of Judaism (vist g.)
  66. Norsk-jødisk historie føre 1851 (vist g.)
  67. Betænkninger, indhentede i Anledning af det paa 9de ordentlige Storthing fremsatte Forslag til Ophævelse af Grundlovens § 2 sidste Passus (vist g.)
  68. Lensmann Jens Nielsen Nærrebø si dagbok (vist g.)
  69. Zemanním for Molde (vist g.)
  70. Zemanním for Bodø (vist g.)
  71. Den første esnogaen i København (vist g.)
  72. Abraham Baer (vist g.)
  73. Skandinaviske avhandlingar med jødisk tematikk (vist g.)
  74. Jødedom i Skottland (vist g.)
  75. Forms of Prayer used in the West London Synagogue of British Jews (vist g.)
  76. Synagogen i Karlstad (vist g.)
  77. Stora Synagogan i Stockholm (vist g.)
  78. Adolph de Lemos (1848–1900) (vist g.)
  79. Zemanním for Tromsø (vist g.)
  80. Det jødiske samfunnet i Massenbachhausen (vist g.)
  81. Abraham Geiger (vist g.)
  82. Regina Jonas (vist g.)
  83. Aron Beer (vist g.)
  84. Di mangase-buch (vist g.)
  85. Ray Frank (vist g.)
  86. Academy for Jewish Religion (New York) (vist g.)
  87. KJA B’nai Israel (vist g.)
  88. Mordechai Hershman (vist g.)
  89. Misjná (vist g.)
  90. Salomone Rossi (vist g.)
  91. Asenát Barzani (vist g.)
  92. David Woolf Marks (vist g.)
  93. Isaac Lopez (vist g.)
  94. Aryeh Kaplan (vist g.)
  95. Julia Neuberger (vist g.)
  96. Ovadia Yosef (vist g.)
  97. Amy Eilberg (vist g.)
  98. Jackie Tabick (vist g.)
  99. Zalman Schachter-Shalomi (vist g.)
  100. Joav Melchior (vist g.)