Emne:Samar

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

URFOLK OG NASJONALE MINORITETAR • nyare minoritetar

SAMAR • finnar/kvener • romanifolk • sigøynarar • jødar

sørsamar • umesamar • pitesamar • lulesamar • nordsamar • enaresamar • skoltesamar • austsamar

Same slavgga.png

Samar (tidligare òg kalla lappar eller finnar) er eit folk som hovudsaklig hører heime på Nordkalotten. Namnet same er den skandinaviske forma av det samiske ordet saemie (sørsamisk), sábme (pite-/lulesamisk) eller sápmi (nordsamisk), som viser til både område, folkegruppe og språk. Samane som folkegruppe kan ha utvikla seg i det siste tusenåret före den vestlige tidsrekninga, da det vart meir samhandling mellom gruppor i området og dei her gruppone vart meir oppmerksame på fellestrekk og olikheiter. Det var i det her tidsrommet sijte- eller siida-systemet vart utvikla. I det samiske området bur det kring 75 000 samar. Tradisjonelle samiske levevegar fram mot nyare tid inkluderer reindrift, der dei fölgjer etter store reinflokkar på beitevandring, og kystkultur, med kombinasjon av småbruk og fiske — gjerne kombinert med båtbygging eller anna handverk og husflid.

Artiklar

Reindeer milking.jpg
Ein mjølkarrein (nyn.) eller mjølkrein (sv. mjölkren, nyn./bm. mjølkerein, bm. melkerein) er ein rein som blir halden tam og mjølka på sommaren — gjerne frå sist i juni til først i september. I intensiv reindrift utgjer mjølkarreinane ein vesentlig del av reinflokken, som da kan bestå av alt frå nån få dyr og opp mot 70–80 reinar. Mjølkarreindrift har vore vanlig i store deler av dei samiske områda, men opp mot nyare tid har mange familiar gått over til meir ekstensiv kjøttreindrift eller vorte fastbuande. Etter andre verdskrigen har mjølkarreindrifta stort sett försvunne.   Les meir …
Mech 06.jpg
Pearykaribu (Rangifer tarandus pearyi), eng. Peary Caribou, er den minste underarten av dei nordamerikanske karibuane og lever på dei høgarktiske øyane lengst nord i Nunavut og Northwest Territories. Pearykaribuen er den minste av dei nordamerikanske reinane: Vaksne simlor har ei snittvekt på 60 kg og snittlengd på 1,4 m, og vaksne oksar har ei snittvekt på 110 kg og snittlengd på 1,7 m. Pelsen er på lag skifergrå om somrane og nærmast kvit om vinteren. Karakteristiske drag som dei deler med svalbardreinen er den korte mulen og dei korte føterne. I 1961 fanst det over 40 000 pearykaribuar, men i 2009 var bestanden nere i kring 700 dyr. Hovudgrunnen til den dramatiske nergangen er trulig dei milde vintrane med mykje smelting og frysing, slik at beita låser seg.   Les meir …
Reindeer in Kangerlussuaq (Brandt).png
Grønlandsrein (Rangifer tarandus groenlandicus) og alaskakaribu (av ein del rekna som eigen underart, Rangifer tarandus granti), er karibuar som lever i områda frå Vest-Grønland, Nunavut (sørom Parry Channel) og nordlige deler av Northwest Territories (grønlandsrein) til Yukon og store deler av Alaska (alaskakaribu).   Les meir …
Shnyaka.gif
Sjnjaka (russ. шняка, шнека el. шнек) er ein tradisjonell nordvestrussisk og austsamisk open, spissgatta fiskebåt med årar og segl. Eit karakteristisk trekk ved sjnjakaen så vel som med eldre skoltebaskar og liknande båtar, er at borda er sauma heller enn klinka. Sjnjakaen som vi kjenner han frå 1800-talet hade normalt ei totallengd på 7–12 m, førte éi master med råsegl eller sprisegl og hade mannskap på fire. Lasteevnen var normalt 2,5–4 tonn. Dei störste fartya hade òg mesanmaster med gaffelsegl, så vel som baugspryt med fokk.   Les meir …
CladoniaSpec01.jpg
Kystreinlav (Cladonia portentosa ((Dufour) Coem), syn. Cladonia impexa (Harm.)) (bm./nyn.; sv. hedrenlav, da. hede-rensdyrlav) er ein av artane i reinlav-gruppa av slekta Cladonia. Arten er blant anna vanlig i kystheier i Skandinavia og på lyngheier i Vest-Europa.   Les meir …
Kvitkrull cladonia stellaris.jpg
Kvitkrull (Cladonia stellaris, syn. Cladonia alpestris (L.)) (bm./nyn.; sv. fönsterlav) er ein av artane i reinlav-gruppa av slekta Cladonia. Kvitkrull veks på bakkan med 5–15 cm høge podetium. Han manglar horisontaltallus. Farga er gulkvit til ljøsgul og han er rikt förgreina. Greinspissane pekar i alle retningar og danar tette og avrunda toppar. Kvitkrull er vanlig over heile Norge og Sverige anna enn i dei ytste kyststrøka i Norge og i Skåne lengst sør i Sverige. Kvitkrull er særlig vanlig i nordlige strøk og i barskogs- og fjellstrøk, derav det eldre vitskaplige namnet C. alpestris (Linné). Kvitkrullen veks generelt gjerne samen med ljøs reinlav og grå reinlav, og han er generelt vanligare i Sør-Norge enn dei her to andre reinlavartane. Kvitkrull er viktig som næring för rein. Særlig om vinteren i Sør-Norge utgjer han ein vesentlig del av beitet.   Les meir …
Sytingsrein, òg kalla alrein eller aktarein (akterein) på norsk og skötesren på svensk, er tamrein som hører til fastbuande og er merkt med reinmerket deras, men som blir passa av fjellsamar enten deler av året eller heile året. Sytingsreinen utgjer ein del av det tradisjonelle verdde-systemet med hopehav og utveksling av materielle gode mellom fastbuande og nomadar i de samiske områda av Midt- og Nord-Norge.   Les meir …
C07601 skuohpa.jpg
Ein skuohpá (pites./lules./n.sam.) eller guohpá (n.sam.), òg kalla barkskrape eller skavjarnnorsk, er eit U-forma jarn med egg fremst og treskaft, gjerne Y-forma, attom. Skuohpáen blir bruka til å skava bark av selje med. Seljebarken kan da kokast i vatn og brukast til barking (impregnering) av reinskinn.   Les meir …
Kanefart med Reinsdyr ved Fjellseter Turisthotell .jpg
Reingjelding eller reinkastrering blir utført på hannreinar, gjerne i treårsalderen, som skal trenast opp til kjørerein, og dessutan ofte òg andre hannreinar som skal vara med på å skapa ro i större reinflokkar. Tradisjonelt har reingjelding vorte utført ved at ein bit over testiklane med for- og hjørnetenner til sædstrengene sprikk med eit hørbart knepp, og deretter mosar sund testiklane mellom fingrane. To fordeler med den her metoden er at skinnet ikkje blir punktert, noko som minskar infeksjonsfaren; og at testikkelvevet til ein viss grad er intakt, slik at ein viss grad av testosteronproduksjon framleis kan finne stad. Reinen viser gjerne tekn til å vara ovel i to–tre dagar etter inngrepet. Frå andre halvdelen av 1900-talet har den her metoden vorte olovlig, og i dag föregår gjeldinga normalt med burdizzo-tong, som knusar vevet i sædstrengen.   Les meir …
11110cr skahppo.jpg
Reinost (nyn./bm.; bm./sv. renost; sørsam. bovtsenvuasta; pites. buhttsuvuässtá -st-; lules. boahttsuvuosstá -st-) er ein ost som tradisjonelt er basert på reinmjølk sprengt med det mörke feittet kring tarmane på ferskvassfisken harr (Thymallus thymallus). Osten blir gjerne forma til flatvordne, runde ostar i kring 10–25 cm vide og 3–5 cm djupe ostformer av fletta/sydde rottæger (sørsam. deajvoe, pites. dæjjvo -jv-, lules. dæjvvo -jv-) eller utskore tre (sørsam. skaahpoe, skaahpa; pites./lules. skáhppo -hp-) og tørka. Reinosten blir tradisjonelt blant anna skava tynt og bruka som ost i kaffen.   Les meir …

Populære sidor

  1. Pitesamisk (vist 29943 g.)
  2. Rein (vist 15387 g.)
  3. Pitesamisk–lulesamisk–norsk ordliste (vist 7305 g.)
  4. Samar (vist 5166 g.)
  5. Lappgeit (vist 5039 g.)
  6. Runebomme (vist 4987 g.)
  7. Pitesamar (vist 4736 g.)
  8. Skogssamar (vist 4555 g.)
  9. Reinost (vist 3576 g.)
  10. Buvvda (vist 3314 g.)
  11. Reindrift (vist 2806 g.)
  12. Isak Saba: «Same soga laula» (vist 2798 g.)
  13. Lulesamisk (vist 2570 g.)
  14. Kvitkrull (vist 2529 g.)
  15. Peder Clauſſøn: «Beſkriffuelſe om Siøfinnerne i beſynderlighed» (vist 2469 g.)
  16. Reinlav (vist 2401 g.)
  17. Kåte (vist 2352 g.)
  18. Umesamisk (vist 2291 g.)
  19. Skogsrein (vist 2269 g.)
  20. Pearykaribu (vist 2261 g.)
  21. Samiske ord (vist 2187 g.)
  22. Ella Holm Bull (vist 2158 g.)
  23. Skoltesamar (vist 1981 g.)
  24. Pitesamiske stadnamn (vist 1918 g.)
  25. Reindrift i Skottland (vist 1849 g.)
  26. Johan Turi (vist 1817 g.)
  27. Pite lappmark (vist 1710 g.)
  28. Just Knud Qvigstad (vist 1634 g.)
  29. Kasus i samiske språk (vist 1587 g.)
  30. Svalbardrein (vist 1578 g.)
  31. Karibu (vist 1520 g.)
  32. Mjølkarrein (vist 1515 g.)
  33. Græne (vist 1490 g.)
  34. Kaffeost (vist 1454 g.)
  35. Pitesamisk formlære (vist 1413 g.)
  36. Annok Sarri Nordrå (vist 1410 g.)
  37. Pitesamisk språkhistorie (vist 1379 g.)
  38. Israel Ruong (vist 1371 g.)
  39. Filefjell Reinlag (vist 1322 g.)
  40. Reindrift ved Sørishavet (vist 1296 g.)
  41. Násavárre (vist 1172 g.)
  42. Duodje (vist 1127 g.)
  43. Halász Ignácz (vist 1119 g.)
  44. Saemiej åålmegebiejjie (vist 1104 g.)
  45. Nuorttasávllo (vist 1076 g.)
  46. Finnguten (vist 1064 g.)
  47. Grønlandsrein (vist 1034 g.)
  48. Kystreinlav (vist 1022 g.)
  49. Sauost (vist 993 g.)
  50. Pitesamisk drakttradisjon (vist 993 g.)
  51. Lulesamar (vist 970 g.)
  52. Ájtte (vist 954 g.)
  53. John Savio (vist 939 g.)
  54. Skoltesamiske båtar (vist 908 g.)
  55. Sjnjaka (vist 895 g.)
  56. Stødi (vist 894 g.)
  57. Frode Fjellheim (vist 888 g.)
  58. Fuossko (vist 888 g.)
  59. Pitesamisk lydlære (vist 869 g.)
  60. Fjellsamar (vist 868 g.)
  61. Lapsk vallhund (vist 853 g.)
  62. Reingjelding (vist 823 g.)
  63. Lexicon Lapponicum (1780) (vist 818 g.)
  64. Sytingsrein (vist 796 g.)
  65. Reindrift på Island (vist 793 g.)
  66. Sørsamisk (vist 772 g.)
  67. Pulk (vist 766 g.)
  68. Trollheimsloven (vist 747 g.)
  69. Sáme girjjebussa (vist 743 g.)
  70. Njalle (vist 742 g.)
  71. Raide (vist 732 g.)
  72. Pitesamisk setningslære (vist 720 g.)
  73. Muorkkejávrre (vist 708 g.)
  74. Slubbo (vist 699 g.)
  75. Laara jïh Læjsa (vist 681 g.)
  76. Sagelv helleristningsfelt (vist 672 g.)
  77. Eliel Lagercrantz (vist 651 g.)
  78. Sávllo (vist 646 g.)
  79. Riehpe (vist 639 g.)
  80. Umesamar (vist 635 g.)
  81. Pitesamiske personnemningar (vist 628 g.)
  82. Tornesamisk (vist 623 g.)
  83. Henrik Johansson Ganander (vist 612 g.)
  84. Sørsamar (vist 572 g.)
  85. Rørossamisk (vist 551 g.)
  86. Salto Bihtesamiid Searvi (vist 538 g.)
  87. Sää´mođđâz (vist 530 g.)
  88. Same-ædnam alggo-olbmui pirra (vist 521 g.)
  89. Luovve (vist 516 g.)
  90. Skuohpá (vist 516 g.)
  91. Tømmerkåte (vist 511 g.)
  92. Árran (vist 484 g.)
  93. Sørsamar (SNL) (vist 454 g.)
  94. Saemien Sijte (vist 452 g.)
  95. Særggajávrre (vist 401 g.)
  96. Bufinnar (vist 373 g.)
  97. Samar på Innstranda i Bodø kommune (vist 371 g.)
  98. Sven Skjenneberg (vist 356 g.)
  99. Tablut (vist 350 g.)
  100. Saltfjellet (vist 337 g.)

Personlige verkty