Emne:Samar

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

URFOLK OG NASJONALE MINORITETAR • nyare minoritetar

SAMAR • finnar/kvener • romanifolk • sigøynarar • jødar

sørsamar • umesamar • pitesamar • lulesamar • nordsamar • enaresamar • skoltesamar • austsamar

Same slavgga.png

Samar (tidligare òg kalla lappar eller finnar) er eit folk som hovudsaklig hører heime på Nordkalotten. Namnet same er den skandinaviske forma av det samiske ordet saemie (sørsamisk), sábme (pite-/lulesamisk) eller sápmi (nordsamisk), som viser til både område, folkegruppe og språk. Samane som folkegruppe kan ha utvikla seg i det siste tusenåret före den vestlige tidsrekninga, da det vart meir samhandling mellom gruppor i området og dei her gruppone vart meir oppmerksame på fellestrekk og olikheiter. Det var i det her tidsrommet sijte- eller siida-systemet vart utvikla. I det samiske området bur det kring 75 000 samar. Tradisjonelle samiske levevegar fram mot nyare tid inkluderer reindrift, der dei fölgjer etter store reinflokkar på beitevandring, og kystkultur, med kombinasjon av småbruk og fiske — gjerne kombinert med båtbygging eller anna handverk og husflid.

Artiklar

Reindeer milking.jpg
Ein mjølkarrein (nyn.) eller mjølkrein (sv. mjölkren, nyn./bm. mjølkerein, bm. melkerein) er ein rein som blir halden tam og mjølka på sommaren — gjerne frå sist i juni til først i september. I intensiv reindrift utgjer mjølkarreinane ein vesentlig del av reinflokken, som da kan bestå av alt frå nån få dyr og opp mot 70–80 reinar. Mjølkarreindrift har vore vanlig i store deler av dei samiske områda, men opp mot nyare tid har mange familiar gått over til meir ekstensiv kjøttreindrift eller vorte fastbuande. Etter andre verdskrigen har mjølkarreindrifta stort sett försvunne.   Les meir …
Mech 06.jpg
Pearykaribu (Rangifer tarandus pearyi), eng. Peary Caribou, er den minste underarten av dei nordamerikanske karibuane og lever på dei høgarktiske øyane lengst nord i Nunavut og Northwest Territories. Pearykaribuen er den minste av dei nordamerikanske reinane: Vaksne simlor har ei snittvekt på 60 kg og snittlengd på 1,4 m, og vaksne oksar har ei snittvekt på 110 kg og snittlengd på 1,7 m. Pelsen er på lag skifergrå om somrane og nærmast kvit om vinteren. Karakteristiske drag som dei deler med svalbardreinen er den korte mulen og dei korte føterne. I 1961 fanst det over 40 000 pearykaribuar, men i 2009 var bestanden nere i kring 700 dyr. Hovudgrunnen til den dramatiske nergangen er trulig dei milde vintrane med mykje smelting og frysing, slik at beita låser seg.   Les meir …
Reindeer in Kangerlussuaq (Brandt).png
Grønlandsrein (Rangifer tarandus groenlandicus) og alaskakaribu (av ein del rekna som eigen underart, Rangifer tarandus granti), er karibuar som lever i områda frå Vest-Grønland, Nunavut (sørom Parry Channel) og nordlige deler av Northwest Territories (grønlandsrein) til Yukon og store deler av Alaska (alaskakaribu).   Les meir …
Shnyaka.gif
Sjnjaka (russ. шняка, шнека el. шнек) er ein tradisjonell nordvestrussisk og austsamisk open, spissgatta fiskebåt med årar og segl. Eit karakteristisk trekk ved sjnjakaen så vel som med eldre skoltebaskar og liknande båtar, er at borda er sauma heller enn klinka. Sjnjakaen som vi kjenner han frå 1800-talet hade normalt ei totallengd på 7–12 m, førte éi master med råsegl eller sprisegl og hade mannskap på fire. Lasteevnen var normalt 2,5–4 tonn. Dei störste fartya hade òg mesanmaster med gaffelsegl, så vel som baugspryt med fokk.   Les meir …
CladoniaSpec01.jpg
Kystreinlav (Cladonia portentosa ((Dufour) Coem), syn. Cladonia impexa (Harm.)) (bm./nyn.; sv. hedrenlav, da. hede-rensdyrlav) er ein av artane i reinlav-gruppa av slekta Cladonia. Arten er blant anna vanlig i kystheier i Skandinavia og på lyngheier i Vest-Europa.   Les meir …
Kvitkrull cladonia stellaris.jpg
Kvitkrull (Cladonia stellaris, syn. Cladonia alpestris (L.)) (bm./nyn.; sv. fönsterlav) er ein av artane i reinlav-gruppa av slekta Cladonia. Kvitkrull veks på bakkan med 5–15 cm høge podetium. Han manglar horisontaltallus. Farga er gulkvit til ljøsgul og han er rikt förgreina. Greinspissane pekar i alle retningar og danar tette og avrunda toppar. Kvitkrull er vanlig over heile Norge og Sverige anna enn i dei ytste kyststrøka i Norge og i Skåne lengst sør i Sverige. Kvitkrull er særlig vanlig i nordlige strøk og i barskogs- og fjellstrøk, derav det eldre vitskaplige namnet C. alpestris (Linné). Kvitkrullen veks generelt gjerne samen med ljøs reinlav og grå reinlav, og han er generelt vanligare i Sør-Norge enn dei her to andre reinlavartane. Kvitkrull er viktig som næring för rein. Særlig om vinteren i Sør-Norge utgjer han ein vesentlig del av beitet.   Les meir …
Sytingsrein, òg kalla alrein eller aktarein (akterein) på norsk og skötesren på svensk, er tamrein som hører til fastbuande og er merkt med reinmerket deras, men som blir passa av fjellsamar enten deler av året eller heile året. Sytingsreinen utgjer ein del av det tradisjonelle verdde-systemet med hopehav og utveksling av materielle gode mellom fastbuande og nomadar i de samiske områda av Midt- og Nord-Norge.   Les meir …
C07601 skuohpa.jpg
Ein skuohpá (pites./lules./n.sam.) eller guohpá (n.sam.), òg kalla barkskrape eller skavjarnnorsk, er eit U-forma jarn med egg fremst og treskaft, gjerne Y-forma, attom. Skuohpáen blir bruka til å skava bark av selje med. Seljebarken kan da kokast i vatn og brukast til barking (impregnering) av reinskinn.   Les meir …
Kanefart med Reinsdyr ved Fjellseter Turisthotell .jpg
Reingjelding eller reinkastrering blir utført på hannreinar, gjerne i treårsalderen, som skal trenast opp til kjørerein, og dessutan ofte òg andre hannreinar som skal vara med på å skapa ro i större reinflokkar. Tradisjonelt har reingjelding vorte utført ved at ein bit over testiklane med for- og hjørnetenner til sædstrengene sprikk med eit hørbart knepp, og deretter mosar sund testiklane mellom fingrane. To fordeler med den her metoden er at skinnet ikkje blir punktert, noko som minskar infeksjonsfaren; og at testikkelvevet til ein viss grad er intakt, slik at ein viss grad av testosteronproduksjon framleis kan finne stad. Reinen viser gjerne tekn til å vara ovel i to–tre dagar etter inngrepet. Frå andre halvdelen av 1900-talet har den her metoden vorte olovlig, og i dag föregår gjeldinga normalt med burdizzo-tong, som knusar vevet i sædstrengen.   Les meir …
11110cr skahppo.jpg
Reinost (nyn./bm.; bm./sv. renost; sørsam. bovtsenvuasta; pites. buhttsuvuässtá -st-; lules. boahttsuvuosstá -st-) er ein ost som tradisjonelt er basert på reinmjølk sprengt med det mörke feittet kring tarmane på ferskvassfisken harr (Thymallus thymallus). Osten blir gjerne forma til flatvordne, runde ostar i kring 10–25 cm vide og 3–5 cm djupe ostformer av fletta/sydde rottæger (sørsam. deajvoe, pites. dæjjvo -jv-, lules. dæjvvo -jv-) eller utskore tre (sørsam. skaahpoe, skaahpa; pites./lules. skáhppo -hp-) og tørka. Reinosten blir tradisjonelt blant anna skava tynt og bruka som ost i kaffen.   Les meir …

Populære sidor

  1. Pitesamisk (vist 29148 g.)
  2. Rein (vist 15141 g.)
  3. Pitesamisk–lulesamisk–norsk ordliste (vist 7099 g.)
  4. Samar (vist 5033 g.)
  5. Runebomme (vist 4859 g.)
  6. Pitesamar (vist 4611 g.)
  7. Lappgeit (vist 4606 g.)
  8. Skogssamar (vist 4426 g.)
  9. Reinost (vist 3417 g.)
  10. Buvvda (vist 3183 g.)
  11. Reindrift (vist 2678 g.)
  12. Isak Saba: «Same soga laula» (vist 2571 g.)
  13. Lulesamisk (vist 2467 g.)
  14. Kvitkrull (vist 2374 g.)
  15. Reinlav (vist 2305 g.)
  16. Peder Clauſſøn: «Beſkriffuelſe om Siøfinnerne i beſynderlighed» (vist 2298 g.)
  17. Kåte (vist 2272 g.)
  18. Skogsrein (vist 2168 g.)
  19. Samiske ord (vist 2155 g.)
  20. Umesamisk (vist 2116 g.)
  21. Pearykaribu (vist 2010 g.)
  22. Ella Holm Bull (vist 1980 g.)
  23. Skoltesamar (vist 1915 g.)
  24. Pitesamiske stadnamn (vist 1829 g.)
  25. Reindrift i Skottland (vist 1746 g.)
  26. Johan Turi (vist 1688 g.)
  27. Pite lappmark (vist 1659 g.)
  28. Kasus i samiske språk (vist 1537 g.)
  29. Just Knud Qvigstad (vist 1530 g.)
  30. Svalbardrein (vist 1470 g.)
  31. Karibu (vist 1432 g.)
  32. Græne (vist 1423 g.)
  33. Kaffeost (vist 1391 g.)
  34. Israel Ruong (vist 1325 g.)
  35. Pitesamisk språkhistorie (vist 1313 g.)
  36. Annok Sarri Nordrå (vist 1313 g.)
  37. Mjølkarrein (vist 1289 g.)
  38. Pitesamisk formlære (vist 1258 g.)
  39. Filefjell Reinlag (vist 1240 g.)
  40. Reindrift ved Sørishavet (vist 1217 g.)
  41. Násavárre (vist 1093 g.)
  42. Duodje (vist 1085 g.)
  43. Halász Ignácz (vist 1060 g.)
  44. Saemiej åålmegebiejjie (vist 1054 g.)
  45. Nuorttasávllo (vist 1030 g.)
  46. Finnguten (vist 1023 g.)
  47. Kystreinlav (vist 989 g.)
  48. Pitesamisk drakttradisjon (vist 943 g.)
  49. Sauost (vist 943 g.)
  50. Lulesamar (vist 937 g.)
  51. Grønlandsrein (vist 935 g.)
  52. John Savio (vist 904 g.)
  53. Ájtte (vist 900 g.)
  54. Skoltesamiske båtar (vist 880 g.)
  55. Fuossko (vist 863 g.)
  56. Stødi (vist 851 g.)
  57. Sjnjaka (vist 849 g.)
  58. Fjellsamar (vist 830 g.)
  59. Pitesamisk lydlære (vist 823 g.)
  60. Lapsk vallhund (vist 811 g.)
  61. Lexicon Lapponicum (1780) (vist 797 g.)
  62. Reingjelding (vist 793 g.)
  63. Frode Fjellheim (vist 784 g.)
  64. Sytingsrein (vist 767 g.)
  65. Reindrift på Island (vist 761 g.)
  66. Sørsamisk (vist 727 g.)
  67. Pulk (vist 718 g.)
  68. Njalle (vist 708 g.)
  69. Sáme girjjebussa (vist 705 g.)
  70. Trollheimsloven (vist 700 g.)
  71. Raide (vist 685 g.)
  72. Pitesamisk setningslære (vist 682 g.)
  73. Muorkkejávrre (vist 673 g.)
  74. Slubbo (vist 673 g.)
  75. Sagelv helleristningsfelt (vist 654 g.)
  76. Eliel Lagercrantz (vist 619 g.)
  77. Laara jïh Læjsa (vist 618 g.)
  78. Riehpe (vist 616 g.)
  79. Sávllo (vist 614 g.)
  80. Umesamar (vist 607 g.)
  81. Pitesamiske personnemningar (vist 594 g.)
  82. Tornesamisk (vist 582 g.)
  83. Henrik Johansson Ganander (vist 563 g.)
  84. Sørsamar (vist 534 g.)
  85. Salto Bihtesamiid Searvi (vist 523 g.)
  86. Rørossamisk (vist 518 g.)
  87. Sää´mođđâz (vist 505 g.)
  88. Same-ædnam alggo-olbmui pirra (vist 499 g.)
  89. Skuohpá (vist 493 g.)
  90. Luovve (vist 489 g.)
  91. Tømmerkåte (vist 482 g.)
  92. Árran (vist 454 g.)
  93. Saemien Sijte (vist 437 g.)
  94. Sørsamar (SNL) (vist 432 g.)
  95. Særggajávrre (vist 377 g.)
  96. Samar på Innstranda i Bodø kommune (vist 352 g.)
  97. Bufinnar (vist 347 g.)
  98. Tablut (vist 338 g.)
  99. Sven Skjenneberg (vist 338 g.)
  100. Saltfjellet (vist 309 g.)

Personlige verkty