Emne:Jødedom

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

BAHA’IISLAMJØDEDOMROMANIFOLKSAMARSIKHISMEKYSTKULTURLANDBRUK

JØDEDOM • KASJRUT • ESNOGAS • HØGTIDER
ORTODOKS • MASORTI • REKONSTRUKSJONISTISK • FÖRNYELSE • PROGRESSIV
SEFARDIM • SKANDINAVIA • ASJKENAZIM • ROMANIOTES


karaittisk • samaritansk

Joseph Solomon Del Medigo (16. juni 159116. oktober 1655) var ein romaniotisk forfattar, lækjar, matematikar, musikkteoretikar og filosof. Delmedigo verka ei tid som rabbinar i det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg. (Portrett ved W. Delff)

Jødedommen er den religiøse kulturen til det jødiske folket. Han er ein av dei først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av dei eldste religiøse tradisjonane som enno blir praktisert utan avbrott. Trusprinsippa og historia ått jødedommen danar òg ein hovuddel av grunnstammen i dei andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islām (med dei to utleda religionane bahá’í og sikhisme). Den hebraiske bibelen, Tenákh, er såleis òg helig skrift för dei kristne og blir kalla Det gamle testamentet av dem.

Over dei siste kring 2 500 åra har jødedommen ikkje vore monolittisk i praksis og har ikkje retta seg fullt ut etter nån enkelt sentralisert og allment godteken autoritet eller bindande dogme. Trass i dét har jødedommen i alle sine variasjonar halde seg relativt tru mot ei rekkje religiøse prinsipp. Det mest sentrale av dem er trua på éin enkelt, allvetande transcendent Gud som skapte universet og fortsett å spela ein rolle i det. Etter jødisk tru inngikk den Gud som skapte verda ei pakt med det jødiske folket og openberra lovane og boda sine ått dem gjenom Toráen. Jødisk religiøs og kulturell praksis har utgangspunkt i studiet og utøvinga av dei her lovane og boda slik dei blir tolka av dei olike antikke og moderne autoritetane. Les meir ...

Det religiøst-politiske rammeverket

för artiklane om jødedommen her på Alnakka.net er tradisjonell sefardisk rabbinsk jødedom, inkludert tradisjonell-egalitær jødedom.

Heilt generelle ting

finn du her. Sjå gjenom ordlista eller søk i søkjefeltet til venstre om du er ute etter å finne éin spesiell ting. Uttale: Kh blir uttala med ein raspande baktungelyd som i tysk Bach. Har du problem med skrifttekna finn du tips om installering av oppdaterte fontar og liknande her.

Dagen i dag


Artiklar

Herman Fischer (f. 1. januar 1893 i Litauen; d. 2. januar 1943 i Auschwitz) var ein förretningsmann og cellist i Kristiansund. Han dreiv förretninga Beklædningsmagasinet Fix og var cellist i Kristiansund Symfoniorkester og ledar av orkesteret.   Les meir …
Heinsheim-synagoge.jpg
Heinsheim am Neckar er ein landsby som sidan 1972 har sortert som bydel under Bad Rappenau nordvest for Heilbronn i Baden-Württemberg. Det første vi veit om det jødiske samfunnet i Heinsheim er at Den tyske ordenen lét jødar busette seg i Heinsheim frå 1500-talet av. Den første jøden vi veit om i landsbyen var Jud Simon von Heinsheim i 1563. Den jødiske busettinga var på sitt høgaste i 1838, da det budde 118 jødar der.   Les meir …
ReginaJonas1.jpg
Regina Jonas (19021944) var ein rabbinar frå Berlin i Tyskland. Ho var den første kvinna vi veit om i europeisk og nordamerikansk historie som studerte til rabbinar, fikk semikhá som rabbinar og gjorde sosialt, teologisk og religiøst arbeid som rabbinar. Regina Jonas vart fødd i Berlin den 3. august 1902. Far hennar dødde da ho var svært ung. Som mange kvinnor på si tid begynte ho på ei karriere som lærar, men ho kjente at noko mangla. Ho begynte å studere ved Hochschule für die Wissenschaft des Judentums i Berlin og tok seminariekurs för liberale rabbinarar og lærarar. Der oppnådde ho ein akademisk grad som «akademisk religionslærar». Med målet å bli rabbinar, skreiv Regina Jonas ei avhandling som svara til kravet for ordinasjon. Emnet hennar var Kan ei kvinne vara rabbinar etter halakhiske kjeldor?   Les meir …
Franz Reinhold 001.jpg
Der Türkische Tempel (hty.), eller Det tyrkiske tempelet, låg i Zirkusgasse 22 i 2. Wiener Gemeindebezirk Leopoldstadt. Han vart oppført i 18851887 i nymaurisk stil etter tekningar av arkitekten Hugo von Wiedenfeld og innvigd i 1888. Der Türkische Tempel var esnogaen för det sefardiske samfunnet i Wien fram til han vart rasert av austerrikske pøblar under Krystallnatta den 9. november 1938.   Les meir …


 
Parasjàt hasjabúang (vekkoavsnitt av Bibelen)

Her kjem etterkvart ei vekkosvis spalte med vekkoavsnittet av Tenákh (Bibelen). Inntil vidare følgjer ikkje spalta vekkone, sidan fleirtalet av vekkoavsnitta ikkje er klare enno. Eit eksempel på vekkoavsnitt:


Parasjàt Emór

Torá

(Vajjikrá (3. mos.) 21:1–24:9) I parasjàt Emór hører vi om reinheitsförskriftene för kohaním. Vi hører òg om kva för dyr som kan ofrast og om korleis ein skal halde dem under oppsyn i ei vekka före dei blir ofra, slik at ein veit at dei er lytefrie.

I bolken om helgedagsförskriftene les vi om sjabbát, om pesaḥ, om sefiràt hangómer (kornbandtelinga), om sjabungót, og om helgedagane i den sjuande månaden (rosj hasjaná, kippúr og sukkót). Vi les så om ner tamíd (det evige ljøset i Tempelet) og om sjabbátofferet med dei tolv skodebrøda.

Den siste delen av parasjàt Emór handlar om avstraffing för brottsverka blasfemi, drap og dyremishandling.

Haftará

(Jeḥezkél (Ezekiel) 44:15–31)
 

Aktuell høgtid eller merkedag

Cph hagada17b massa.jpg
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח ['pesaḥ]), òg skreve pesach, eller páscua de las cenceñas, ofte kalla jødisk påske på norsk, er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Vi rører ikkje vanlige korn- og brødvaror i alle de sju eller åtte dagane pesah varer. For å unngå olovlig mat, lagar eller kjøper vi berre spesielle matvaror för pesaḥ som er garantert frie för dei fem kornslaga anna enn i form av maṣṣót. Den første kvelden, og oftast òg den andre, held vi eit spesielt påskemåltid med symbolske matretter som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), bitre urter, eit grilla lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minne om mørtelen de israelittiske slavane bruka i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i dessa matrettene og andre rituelle handlingar les vi Haggadá sjel pesaḥ om utgangen av Egypt.


 
Mat

Donuts.gif
Bimuelos er populær ḥanukkámat blant sefardím frå Balkan og mange andre plassar. Ordet bimuelos, som òg kan bli skrive bumuelos, birmuelos, bermuelos, burmuelos eller bulemas, er djudíospanjol og heng ihop med spansk «bunuelo»; i Tyrkia seier ein òg lokmas, og i Hellas λουκουμαδες (loukoumades).   Les meir …
Cochineal drawing.jpg
Cochinilla (Dactylopius cocchus) (sp.), òg skreve cochenille (fra.) og koskenille, er ei skjoldlus frå México, Mellom-Amerika og tropiske og subtropiske deler av Sør-Amerika som lever på kaktusar i Opuntia-familien. Kroppen og egga av cochinilla-lusa blir tørka og oppmolne til fargestoffet karmin — ein varig raudfarge som blant anna blir bruka i kunstmåling, tekstilfarging og sminke. Karmin (E120) blir bruka i matproduksjon òg, men sidan råvara er eit insekt, blir karmin generelt rekna som olovlig/oetande i jødedommen og i deler av islām så vel som blant vegetarianarar og veganar. Karmin kan i sjeldne fall gje alvorlige allergiske reaksjonar.   Les meir …
Dvorah latkes.gif
Latkes (jid. לאַטקעס), eller frityrsteikte potetlappar, er ein asjkenazisk matrett. För de fleste asjkenazím er latkes den erketypiske ḥanukkámaten. I våre dagar blir latkes vanligvis laga av raspa potetar, løk og egg og frityrsteikt i vegetabilsk olje. Ein serverer gjerne eplesaus (eplemos) og/eller rømme (evt. yoghurt) til.   Les meir …


 
Personar

RabbiJackieTabick.jpg
Jacqueline («Jackie») Tabick (f. 1949) er rabbinar i North West Surrey Synagogue i England, som er tilknytt Movement for Reform Judaism. Jacqueline [?] vart fødd i Dublin i Irland i 1949, men budde i England det meste av barndommen. Etter å ha lese mellomalderhistorie för graden sin ved Kings College London, begynte ho å studere ved Leo Baeck College. Ho vart ordinert derifrå som den første kvinnelige rabbinaren i Storbritannia i 1975.   Les meir …
Rebbí Jiṣ’ḥák ben Jangakób hakkohén Alfassi (10131103), hebr. יִצְחָק הַכֹּהֵן אַלְפַסִּי Jiṣḥāq hakkōhēn Alfassī, ofte kalla רי”ף RIF, særlig blant asjkenazím, var ein sefardisk rabbinar som er særlig kjent för verket Sefer hahalakhót, ofte rekna som det første storverket i den halakhiske litteraturen. Jiṣ’ḥak ben Jangakób hakkohén vart fødd i Algerie i 1013 og studerte i Kairouan i Tunisia under Nissím ben Jangakób og Ḥananél ben Husjiél, de anerkjente rabbinske autoritetane i Nord-Afrika på den tida. Han flytta seinare til Fez i Marokko til eit meir tolerant miljø. Det jødiske samfunnet i Fez tok på seg å støtte honom og familien hans slik at han kunne arbeide oförstyrra på boka Sefer hahalakhót.   Les meir …
Sefardím (pl.) (hebr. סְפַרְדִּים el. סְפָֽרַדִּים) eller sefardiske jødar er primært jødar med historiske røter i mellomalderens Iberia — det vil seie notidas Spania og Portugal. Sefardiske jødar i den forstand inkluderer først og fremst jødar frå Marokko, Algerie, Hellas og Tyrkia, og i tillegg mange jødar frå Italia, Frankrike, Belgia, Nederland, Storbritannia, Amerika og Israel. Tidligare tala de fleste sefardím spansk, djudeospanjol (jødespansk) eller portugisisk. Ein særprega variant av det spanske eller jødespanske språket bruka av sefardím er «ladino», som kan skildrast som strengt ordrette omsettingar til spansk eller djudíospanjol. Frå midten av 1900-talet har det gradvis vorte vanlig å bruke namnet ladino for det jødespanske språket. Namnet blir i praksis ofte òg — feilaktig — bruka om ikkje-iberiske jødar frå arabisk-språklige land (sjå mizraḥím), såvel som heilt generelt om jødar av ikkje-asjkenazisk opphav.   Les meir …


 
Sentrale artiklar

SKRIFTER: Tenákh (Torá · Nebiím · Ketubím)
Talmúd (Misjná · Jerusjalmí · Bablí · Toseftá) · medrásj · Emunót vedengót
Misjné Torá · Túr · Sjulḥán ngarúkh · Tseine ureine · Thesouro dos Dinim · Mengám longéz
LÆRDOM ḥeder (småskule) · meldado (studiekveld) · mekhiná (førebuingsår) · jesjibá (seminar) · sjingúr (studieøkt) · semikhá (ordinering) ·
SYMBOL tallét (bønesjal) · tefillín (bønereimer) · mezuzá · luláb · sjofár (bukkehorn) · rimmón (granateple)
SYNAGOGAR:   synagoge · Hekhál (ark) · sefer (séfer Torá, torárull) · tebá (leseplattform) · minján · sjalíaḥ ṣibbúr · ḥazzán (kantor) · rabbinar · sjàḥarít (morgongudstjeneste) · musáf (tilleggsgudstjeneste) · minḥá (ettermiddagsgudstjeneste) · nengilá  (avsluttande ettermiddagsgudstjeneste (berre på kippúr)) · ngarbít (kveldsgudstjeneste)
SJABBÁT sjabbát · hadlakat nér (ljøstenning) · kiddúsj (signing av vinen) · birkàt hammazón (signing etter maten) · habdalá
HØGTIDER høgtider · pesaḥ (påske) · sefiràt hangómer · lag langómer · sjabungót (vekkofesten, pinse) · tisjngá beáb · seliḥót · rosj hasjaná (nyår) · kippúr (soningsdagen) · sukkót (lauvhyttefesten) · ḥanukká (lyshøgtida) · tu bisjbát · purím (“karneval”)
LIVET:   Barndom: fødsel · berít milá (omskjering/namngjeving av gut) · pidjón habbén · zebed habbát (namngjeving av jente)
Ungdom: bar miṣvá (konfirmasjon av gut) · bat miṣvá (konfirmasjon av jente) · bat ḥájil (konfirmasjon av jente)
Ekteskap: ḥuppá (bryllaup) · ketubbá · get · jibbúm (leviratekteskap) · ḥaliṣá (avvising av jibbúm (leviratekteskap))
Sjukdom og heiling: arvelige sjukdommar · mi sjebberákh · rogativa (forbøn) · birkàt gomél (takkseiingsbøn)
Død og sorg: levajá (gravferd) · hasjkabá (minnebøn) · Kaddísj
MAT: jødisk mat · kasjrút · sjeḥitá (schächting) · sjabbát · jom tób · pesaḥ
Matretter: bacalao (torsk med tomat og løk) · beiglech (vassrundstykke) · birkes (frøloff) · bimuelos (berlinerbollar) · borecas (børek) · codrero al horno (omnssteikt lammebog) · falafel (friterte kikerterbollar) · gefillte fish (fiskebollar) · ḥammín (dafina, tsjólnt) · ḥaróset (fruktsaus for pesaḥ) · maṣṣá (flatbrød, usyra brød) · pescado frito (panert fisk) · pittá (flatkaker)
MUSIKK: sefardisk · klezmer · jiddisch
SPRÅK: hebraisk · arameisk · jødearabisk · ladino (omsettingsspansk) · djudíospanjol (djudezmo, jødespansk) · jiddisch
RETNINGAR:   samaritansk · karaittisk ·
rabbinsk: mizraḥisk · sefardisk · romaniotisk · italkisk · asjkenazisk
ortodoks · masorti (konservativ) · rekonstruksjonistisk · progressiv · fornying · humanistisk


 
Populære sidor

  1. Portugisarjødar (vist 37941 g.)
  2. Jødedom (vist 17925 g.)
  3. David Aaron de Sola (vist 6742 g.)
  4. Baruch Spinoza (vist 6081 g.)
  5. Synagogen i Bergstien i Oslo (vist 4712 g.)
  6. Der Türkische Tempel (vist 4689 g.)
  7. Jødar (vist 4618 g.)
  8. Ishac Aboab da Fonseca (vist 4348 g.)
  9. Esnoga (vist 3800 g.)
  10. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist 3698 g.)
  11. Ovadia Yosef (vist 3546 g.)
  12. Birkàt hammazón (vist 3439 g.)
  13. Tenákh (vist 3427 g.)
  14. Samuel Jessurun de Mesquita (vist 3038 g.)
  15. Sefardím (vist 2956 g.)
  16. Tefillín (vist 2769 g.)
  17. Tallét (vist 2714 g.)
  18. Cochinilla (vist 2699 g.)
  19. Hebraisk (vist 2654 g.)
  20. Charles-Valentin Alkan (vist 2651 g.)
  21. Sefer (vist 2635 g.)
  22. Aryeh Kaplan (vist 2580 g.)
  23. Portugisarjødiske tengamím (vist 2549 g.)
  24. Abraham Geiger (vist 2346 g.)
  25. David Nieto (vist 2315 g.)
  26. Bendigamos al altíssimo (vist 2312 g.)
  27. Borecas (vist 2305 g.)
  28. Kasjrút (vist 2300 g.)
  29. Djudeospanjol (vist 2234 g.)
  30. Esnogaen i Amsterdam (vist 2195 g.)
  31. Jødekakor (vist 2177 g.)
  32. Bacalao (vist 2154 g.)
  33. Camille Pissarro (vist 2106 g.)
  34. Esnogaen i Creechurch Lane i London (vist 2063 g.)
  35. Generelt om jødedom (vist 2049 g.)
  36. Emanuel Mendez da Costa (vist 2045 g.)
  37. Asjkenazím (vist 2032 g.)
  38. Mosjé ben Maimón (vist 2023 g.)
  39. Asenát Barzani (vist 2002 g.)
  40. Det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg (vist 1906 g.)
  41. Bevis Marks-esnogaen (vist 1890 g.)
  42. Mezuzá (vist 1869 g.)
  43. Kastiljansk (vist 1823 g.)
  44. Adolph de Lemos (vist 1773 g.)
  45. Ephraim Wolff Koritzinsky (vist 1753 g.)
  46. Kahal Kados Newe Salom (vist 1677 g.)
  47. Grace Aguilar (vist 1649 g.)
  48. Mordecai Kaplan (vist 1641 g.)
  49. Abraham Lopes Cardozo (vist 1639 g.)
  50. Israelitischer Tempel i Poolstraße i Hamborg (vist 1565 g.)
  51. Torá (vist 1558 g.)
  52. Ḥajjím Joséf Davíd Azulái (vist 1502 g.)
  53. Jiddisch (vist 1476 g.)
  54. Moritz Rabinowitz (vist 1472 g.)
  55. David Abraham Bueno de Mesquita (vist 1466 g.)
  56. Rabbinar (vist 1387 g.)
  57. Cochinijødar (vist 1373 g.)
  58. Kohén (vist 1342 g.)
  59. Det mosaiske trossamfund i Oslo (vist 1317 g.)
  60. Romaniotes (vist 1296 g.)
  61. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist 1293 g.)
  62. Vaflar (vist 1287 g.)
  63. Rezabok (vist 1283 g.)
  64. Menasseh Ben Israel (vist 1275 g.)
  65. Isaac Bashevis Singer (vist 1265 g.)
  66. Halakhá (vist 1227 g.)
  67. Sefer Beresjít (vist 1210 g.)
  68. Samaritanarar (vist 1182 g.)
  69. Emanuel Aguilar (vist 1180 g.)
  70. Leví ben Geresjón (vist 1176 g.)
  71. Hekhál (vist 1158 g.)
  72. Berurijjá (vist 1148 g.)
  73. Abraham de Casseres (vist 1141 g.)
  74. Ladino (vist 1128 g.)
  75. Økokasjrút (vist 1125 g.)

Personlige verkty