Emne:Jødedom

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

BAHA’IISLAMJØDEDOMROMANIFOLKSAMARSIKHISMEKYSTKULTURLANDBRUK

JØDEDOM • kasjrút • esnogas • høgtider
ortodoks • masorti (konservativ) • rekonstruksjonistisk • förnyelse • progressiv
Skandinavia • sefardím • asjkenazím • romaniotes • karaím • sjomerím

Sefarím (torárullar) i Hekhálen i Esnogaen i Amsterdam. (Attgjeve med løyve frå bmz.amsterdam.nl.)
Esnoga.jpg

Jødedommen er den religiøse kulturen ått det jødiske folket. Han er ein av dei først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av dei eldste religiøse tradisjonane som enno blir praktisert utan avbrott. Trusprinsippa og historia ått jødedommen danar ein hovuddel av grunnstammen i dei andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islam (med dei to utleidde religionane bahá’ítru og sikhisme). Den hebraiske Bibelen, Tenákh (Torá, Nebiím, Ketubím), er såleis òg helig skrift för dei kristne, som kallar han Det gamle testamentet. Jødedommen let seg ikkje enkelt definere inn i konvensjonelle vestlige kategoriar som religion, etnisitet eller kultur — delvis på grunn av si godt over 3000 år gamle, samenhengande historie.   Les meir ...

Det religiøst-politiske rammeverket

för artiklane om jødedommen her på Alnakka.net er tradisjonell sefardisk rabbinsk jødedom, inkludert tradisjonell-egalitær jødedom.

Heilt generelle ting

finn du her. Sjå gjenom ordlista eller søk i søkjefeltet til venstre om du er ute etter å finne éin spesiell ting. Uttale: Kh blir uttala med ein raspande baktungelyd som i tysk Bach. Har du problem med skrifttekna finn du tips om installering av oppdaterte fontar og liknande her.

Dagen i dag


Artiklar

Gazeta de Amsterdam.jpg
Gazeta de Amsterdam var eit kastiljanskspråklig økonomisk tidsskrift som vart etablert seinast i 1672 i det portugisarjødiske samfunnet i Amsterdam og som kom ut to gonger i vikkå i alle fall i perioden frå 1675 til 1702, da det vart nerlagt. Initiativtakar og redaktør var skribenten og boktrykkaren David de Castro Tartaas. Tidsskriftet vart blant anna distribuert i Spania og Portugal, og eksplisitt jødiske emne vart unngått för ikkje å sette lesarane der i fare.   Les meir …
David Simonsen by Christian Neuhaus.jpg
David Simonsen (f. 17. mars 1853, d. 15. juni 1932) var ein dansk rabbinar med utdaning frå København og Breslau (det novarande Wrocław i Polen) som var overrabbinar för Det mosaiske Troessamfund i København frå 1892 til 1902. Den store boksamlinga hans, som dekkjer mange humanistiske disiplinar og språkområde, og arkivet hans vart overtekne av Det Kongelige Bibliotek i København i 1932.   Les meir …
Kahal Kados Bet Israel i Hamborg vart grunnlagt i 1652 da dei tre tidligare portugisarjødiske menigheitene K”K Talmud Tora, K”K Keter Tora og K”K Nevé Salom slo seg i hop. Esnogaen vart bygd i sørvestenden av Alter Wall, der K”K Nevé Salom hade halde til sidan 1612. Esnogaen vart selt til høgtyske jødar i 1835, og han brann ner fredagsmorgonen den 6. mai 1842 under den store Hamborgbrannen den 5.8. mai. Menigheita fortsette i provisoriske lokale heilt til den nye esnogaen i Zweite Marktstraße 6 stod klar i september 1855.   Les meir …
Abraham Baer (1834-1894).jpg
Abraham Baer (fødd i 26. desember 1834 i Filehne i Prøyssen (no Wieleń i Polen); død den 7. mars 1894 i Göteborg i Sverige) var ein tysk-asjkenazisk ḥazzán, musikar og komponist. Far hans ville at han skulle bli rabbinar, men Abraham var så glad i musikk og synagogesong at han velte å bli ḥazzán (kantor) i staden. I særdeles ung alder flytta han til Tyskland og tok timar för å förberede seg til livet som ḥazzán. Han var ḥazzán i Pakosch og Schwetz i Vestprøyssen ei stund; og i 1857 fikk han ein post i Göteborgs synagoga. Han var alt godt förbereidd i hebraisk og Talmúd, og han eigna tida si til å tileigne seg verdslige kunnskapar, inkludert musikkvitskap. Hovudfokuset hans var innaför jødiske tradisjonelle melodiar, eit felt som hade vorte lite utforska fram til da. I 1871, etter femten års hardt arbeid, gav han ut verket Bā'al Tefillah, oder der Practische Vorbeter, ei omfattande samling av jødiske tradisjonelle melodiar.   Les meir …


 
Parasjàt hasjabúang (vekkoavsnitt av Bibelen)

Her kjem etterkvart ei vekkosvis spalte med vekkoavsnittet av Tenákh (Bibelen). Inntil vidare følgjer ikkje spalta vekkone, sidan fleirtalet av vekkoavsnitta ikkje er klare enno. Eit eksempel på vekkoavsnitt:


Parasjàt Emór

Torá

(Vajjikrá (3. mos.) 21:1–24:9) I parasjàt Emór hører vi om reinheitsförskriftene för kohaním. Vi hører òg om kva för dyr som kan ofrast og om korleis ein skal halde dem under oppsyn i ei vekka före dei blir ofra, slik at ein veit at dei er lytefrie.

I bolken om helgedagsförskriftene les vi om sjabbát, om pesaḥ, om sefiràt hangómer (kornbandtelinga), om sjabungót, og om helgedagane i den sjuande månaden (rosj hasjaná, kippúr og sukkót). Vi les så om ner tamíd (det evige ljøset i Tempelet) og om sjabbátofferet med dei tolv skodebrøda.

Den siste delen av parasjàt Emór handlar om avstraffing för brottsverka blasfemi, drap og dyremishandling.

Haftará

(Jeḥezkél (Ezekiel) 44:15–31)
 

Aktuell høgtid eller merkedag

Cph hagada17b massa.jpg
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח ['pesaḥ]), òg skreve pesach, eller páscua de las cenceñas, ofte kalla jødisk påske på norsk, er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Vi rører ikkje vanlige korn- og brødvaror i alle de sju eller åtte dagane pesah varer. For å unngå olovlig mat, lagar eller kjøper vi berre spesielle matvaror för pesaḥ som er garantert frie för dei fem kornslaga anna enn i form av maṣṣót. Den første kvelden, og oftast òg den andre, held vi eit spesielt påskemåltid med symbolske matretter som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), bitre urter, eit grilla lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minne om mørtelen de israelittiske slavane bruka i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i dessa matrettene og andre rituelle handlingar les vi Haggadá sjel pesaḥ om utgangen av Egypt.


 
Mat

Jødekakor (nyn./bm. jødekaker; da. jødekager; sv. judekakor) eller jødebrød (sv. judebröd) er det vanlige namnet på ei gruppe småkakor med sefardisk opphav i skandinavisk kokekunst. Da sefardiske kryptojødar fann vegen frå Spania og Portugal til Nord-Europa kring 1600- og 1700-talet, tok dei med seg element av iberisk sefardisk kultur — inkludert sefardisk (jødisk) og arabisk (muslimsk) kokekunst med sin bruk av sukker i tillegg til meir utbreidde søtstoff som honing og ymse typar fruktsirup. Eitt av dei elementa var småkakor baka med piska egg, sukker og vegetabilsk olje (för eksempel olivenolje) som basis. Karakteristisk för dei her sefardiske småkakone er òg at det er minimalt med væske i dem.   Les meir …
Dvorah latkes.gif
Latkes (jid. לאַטקעס), eller frityrsteikte potetlappar, er ein asjkenazisk matrett. För de fleste asjkenazím er latkes den erketypiske ḥanukkámaten. I våre dagar blir latkes vanligvis laga av raspa potetar, løk og egg og frityrsteikt i vegetabilsk olje. Ein serverer gjerne eplesaus (eplemos) og/eller rømme (evt. yoghurt) til.   Les meir …
0214 pesahmat ris mais.jpg
Kva matvaror som er tillatne under pesaḥ (jødisk påske) varierer en del mellom olike jødiske gruppor. Det grunnleggande trekket som er felles för alle er at all ḥaméṣ — det vil seie syrna eller gjæra mat av dei fem kornslaga (kveite, spelt, vanlig bygg, toradsbygg og rug — er förboden både å eiga og å eta alle de sju eller åtte dagane pesaḥ varer. De fleste tradisjonelle asjkenazím, og i seinare hundreår mange europeiske sefardím òg, avstår frå å eta kitnijjót (belgvekstar, særlig i tørka tilstand) under pesaḥ på grunn av at mjøl frå dei her belgvekstane (slik som ertermjøl) kan komma til å bli förveksla med mjøl frå dei fem kornslaga. Meiningane om ris er delte. Dei fleste sefardím et ris under pesaḥ, men asjkenazím reknar ris til kitnijjót, som dei avstår frå å eta.   Les meir …


 
Personar

Illustration Colchicum autumnale0.jpg
Familiær middelhavsfeber (FMF) er ein arvelig autosomal recessiv betennelsessjukdom som manifesterer seg i periodiske betennelsesrior med ojamne mellomrom. Miljøfaktorar som ser ut til å spela ein rolle er stress, utmatting og infeksjonar. FMF er vanligast i pasientgruppor med opphav kring Middelhavet — derav namnet. FMF er særlig vanlig blant armenarar (opp til éin av sju a. har FMF), sefardím (éin av seks blant jødar av maghrebisk opphav), tyrkarar, druzarar og libanesarar og ein del arabiske gruppor, men finst òg bl.a. blant asjkenazím.   Les meir …
Jacob Sasportas.jpg
Ḥakhám Jangakób ben Aharón Sasportas (16101698) var ein sefardisk rabbinar og erklært motstandar av den falske masjíaḥen Sjabbetái Ṣebí. Jangakób ben Aharón Sasportas vart fødd i Oran i Algerie i 1610. Sasportas-familien frå Oran i Algerie var etterkommarar etter Naḥmanides (haRamban). Namnet deras kjem frå «Seis Portas» (seks portar). Frå 24-årsalderen arbeidde ḥakhám Jangakób ben Aharón Sasportas i ei jødisk menigheit i Tlemcen i Marokko, og seinare òg i Fez og Sali. Frå 1653 til han dødde den 15. april 1698 var han hovudsaklig basert i Amsterdam, med unntak av ein femårsperiode kring andre halvdel av 1670-åra da han var i Livorno i Italia.   Les meir …
Dame Julia Babette Sarah Neuberger, Baroness Neuberger (f. 27. februar 1950), f. Julia Schwab, er ein rabbinar, sosialreformator og medlem av House of Lords (Overhuset) i Storbritannia for liberaldemokratane. Ho vart utdana ved Newnham College i Cambridge og Leo Baeck College i London. Ho underviste ved Leo Baeck College frå 1977 til 1997. Neuberger var den andre kvinnelige rabbinaren i Storbritannia etter Jackie Tabick og var den første til å ha si eiga menigheit.   Les meir …


 
Sentrale artiklar

SKRIFTER: Tenákh (Torá · Nebiím · Ketubím)
Talmúd (Misjná · Jerusjalmí · Bablí · Toseftá) · medrásj · Emunót vedengót
Misjné Torá · Túr · Sjulḥán ngarúkh · Tseine ureine · Thesouro dos Dinim · Mengám longéz
LÆRDOM ḥeder (småskule) · meldado (studiekveld) · mekhiná (førebuingsår) · jesjibá (seminar) · sjingúr (studieøkt) · semikhá (ordinering) ·
SYMBOL tallét (bønesjal) · tefillín (bønereimer) · mezuzá · luláb · sjofár (bukkehorn) · rimmón (granateple)
SYNAGOGAR:   synagoge · Hekhál (ark) · sefer (séfer Torá, torárull) · tebá (leseplattform) · minján · sjalíaḥ ṣibbúr · ḥazzán (kantor) · rabbinar · sjàḥarít (morgongudstjeneste) · musáf (tilleggsgudstjeneste) · minḥá (ettermiddagsgudstjeneste) · nengilá  (avsluttande ettermiddagsgudstjeneste (berre på kippúr)) · ngarbít (kveldsgudstjeneste)
SJABBÁT sjabbát · hadlakat nér (ljøstenning) · kiddúsj (signing av vinen) · birkàt hammazón (signing etter maten) · habdalá
HØGTIDER høgtider · pesaḥ (påske) · sefiràt hangómer · lag langómer · sjabungót (vekkofesten, pinse) · tisjngá beáb · seliḥót · rosj hasjaná (nyår) · kippúr (soningsdagen) · sukkót (lauvhyttefesten) · ḥanukká (lyshøgtida) · tu bisjbát · purím (“karneval”)
LIVET:   Barndom: fødsel · berít milá (omskjering/namngjeving av gut) · pidjón habbén · zebed habbát (namngjeving av jente)
Ungdom: bar miṣvá (konfirmasjon av gut) · bat miṣvá (konfirmasjon av jente) · bat ḥájil (konfirmasjon av jente)
Ekteskap: ḥuppá (bryllaup) · ketubbá · get · jibbúm (leviratekteskap) · ḥaliṣá (avvising av jibbúm (leviratekteskap))
Sjukdom og heiling: arvelige sjukdommar · mi sjebberákh · rogativa (forbøn) · birkàt gomél (takkseiingsbøn)
Død og sorg: levajá (gravferd) · hasjkabá (minnebøn) · Kaddísj
MAT: jødisk mat · kasjrút · sjeḥitá (schächting) · sjabbát · jom tób · pesaḥ
Matretter: bacalao (torsk med tomat og løk) · beiglech (vassrundstykke) · birkes (frøloff) · bimuelos (berlinerbollar) · borecas (børek) · codrero al horno (omnssteikt lammebog) · falafel (friterte kikerterbollar) · gefillte fish (fiskebollar) · ḥammín (dafina, tsjólnt) · ḥaróset (fruktsaus for pesaḥ) · maṣṣá (flatbrød, usyra brød) · pescado frito (panert fisk) · pittá (flatkaker)
MUSIKK: sefardisk · klezmer · jiddisch
SPRÅK: hebraisk · arameisk · jødearabisk · ladino (omsettingsspansk) · djudíospanjol (djudezmo, jødespansk) · jiddisch
RETNINGAR:   samaritansk · karaittisk ·
rabbinsk: mizraḥisk · sefardisk · romaniotisk · italkisk · asjkenazisk
ortodoks · masorti (konservativ) · rekonstruksjonistisk · progressiv · fornying · humanistisk


 
Populære sidor

  1. Portugisarjødar (vist 66556 g.)
  2. Jødedom (vist 26423 g.)
  3. David Aaron de Sola (vist 10355 g.)
  4. Baruch Spinoza (vist 9815 g.)
  5. Der Türkische Tempel (vist 8333 g.)
  6. Ishac Aboab da Fonseca (vist 7807 g.)
  7. Ovadia Yosef (vist 7265 g.)
  8. Jødar (vist 5983 g.)
  9. Synagogen i Bergstien i Oslo (vist 5746 g.)
  10. Esnoga (vist 4766 g.)
  11. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist 4523 g.)
  12. Birkàt hammazón (vist 4490 g.)
  13. Aryeh Kaplan (vist 4178 g.)
  14. Tenákh (vist 3973 g.)
  15. Abraham Geiger (vist 3744 g.)
  16. Sefardím (vist 3730 g.)
  17. Emanuel Mendez da Costa (vist 3717 g.)
  18. Samuel Jessurun de Mesquita (vist 3606 g.)
  19. Charles-Valentin Alkan (vist 3603 g.)
  20. Cochinilla (vist 3494 g.)
  21. Hebraisk (vist 3442 g.)
  22. Esnogaen i Amsterdam (vist 3334 g.)
  23. Tefillín (vist 3300 g.)
  24. Portugisarjødiske tengamím (vist 3239 g.)
  25. Tallét (vist 3200 g.)
  26. David Nieto (vist 3137 g.)
  27. Sefer (vist 3009 g.)
  28. Borecas (vist 2969 g.)
  29. Generelt om jødedom (vist 2951 g.)
  30. Camille Pissarro (vist 2948 g.)
  31. Bendigamos al altíssimo (vist 2945 g.)
  32. Djudeospanjol (vist 2876 g.)
  33. Kasjrút (vist 2847 g.)
  34. Kahal Kados Newe Salom (Altona 1771-1882) (vist 2826 g.)
  35. Der Ritus der portugiesischen Synagoge. Hamburg, Oct. 1837. (vist 2816 g.)
  36. Jødekakor (vist 2751 g.)
  37. Asjkenazím (vist 2745 g.)
  38. Asenát Barzani (vist 2718 g.)
  39. Esnogaen i Creechurch Lane i London (vist 2715 g.)
  40. Bacalao (vist 2707 g.)
  41. Det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg (vist 2687 g.)
  42. Adolph de Lemos (vist 2653 g.)
  43. Mosjé ben Maimón (vist 2652 g.)
  44. Emanuel Aguilar (vist 2638 g.)
  45. Grace Aguilar (vist 2557 g.)
  46. Bevis Marks-esnogaen (vist 2530 g.)
  47. Ephraim Wolff Koritzinsky (vist 2465 g.)
  48. Kahal Kados Bet Israel (Hamborg 1855-1934) (vist 2435 g.)
  49. Kastiljansk (vist 2355 g.)
  50. Israelitischer Tempel i Poolstraße i Hamborg (vist 2302 g.)
  51. David Abraham Bueno de Mesquita (vist 2231 g.)
  52. Abraham Lopes Cardozo (vist 2157 g.)
  53. Mezuzá (vist 2134 g.)
  54. Di mangase-buch (vist 2129 g.)
  55. Mordecai Kaplan (vist 2065 g.)
  56. Cochinijødar (vist 2062 g.)
  57. Leví ben Geresjón (vist 2059 g.)
  58. Ḥajjím Joséf Davíd Azulái (vist 2015 g.)
  59. Abraham de Casseres (vist 1969 g.)
  60. Moritz Rabinowitz (vist 1965 g.)
  61. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist 1950 g.)
  62. Isaac Bashevis Singer (vist 1949 g.)
  63. Torá (vist 1906 g.)
  64. Jiddisch (vist 1878 g.)
  65. Det mosaiske trossamfund i Oslo (vist 1817 g.)
  66. Rabbinar (vist 1816 g.)
  67. Halakhá (vist 1567 g.)
  68. Rezabok (vist 1556 g.)
  69. Romaniotes (vist 1553 g.)
  70. Kohén (vist 1551 g.)
  71. Abigail Rebecca Samuda (vist 1507 g.)
  72. Berurijjá (vist 1500 g.)
  73. Menasseh Ben Israel (vist 1499 g.)
  74. Vaflar (vist 1488 g.)
  75. Sefer Beresjít (vist 1463 g.)

Personlige verkty