Emne:Jødedom

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

BAHA’IISLAMJØDEDOMROMANIFOLKSAMARSIKHISMEKYSTKULTURLANDBRUK

JØDEDOM • KASJRUT • ESNOGAS • HØGTIDER
ORTODOKS • MASORTI • REKONSTRUKSJONISTISK • FÖRNYELSE • PROGRESSIV
SEFARDIM • SKANDINAVIA • ASJKENAZIM • ROMANIOTES


karaittisk • samaritansk

Sjibbólet sjungál, eller toradsbygg, er eitt av dei fem kornslaga som eignar seg til surdeig, og som dermed er forbodne under pesaḥ anna enn i form av maṣṣót. (Foto: USDA)
Esnoga.jpg

Jødedommen er den religiøse kulturen ått det jødiske folket. Han er ein av de først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av de eldste religiøse tradisjonane som framleis blir praktisert utan avbrott. Trusprinsippa og historia ått jødedommen danar ein hovuddel av grunnstammen i de andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islam (med de to utleidde religionane bahá’ítru og sikhisme). Den hebraiske Bibelen, Tenákh, er såleis òg helig skrift for de kristne og blir kalla Det gamle testamentet av dem. Jødedommen let seg ikkje enkelt definere inn i konvensjonelle vestlige kategoriar som religion, etnisitet eller kultur — delvis på grunn av si godt over 3000 år gamle, samenhengande historie. I denna tida har jødane opplevd slaveri, anarkistisk sjølvstyre, teokratisk sjølvstyre, erobring, okkupasjon og eksil. Det jødiske folket har vore i kontakt med, og vorte påverka av, gammelegyptisk, babylonsk, persisk, hellenistisk og romersk kultur så vel som renessansen, opplysningstida (sjå f.eks. haskalá) og 1800-talets nasjonalromantikk og nasjonalisme. Ut frå denna bakgrunnen har Daniel Boyarin hevda at “Jewishness disrupts the very categories of identity, because it is not national, not genealogical, not religious, but all of these, in dialectical tension.” («Jødiskheit strid mot sjølve grunnkategorien ‘identitet’ fordi ho ikkje er nasjonal, ikkje genealogisk, ikkje religiøs, men alle dessa i dialektisk spenning.»)   Les meir ...

Det religiøst-politiske rammeverket

för artiklane om jødedommen her på Alnakka.net er tradisjonell sefardisk rabbinsk jødedom, inkludert tradisjonell-egalitær jødedom.

Heilt generelle ting

finn du her. Sjå gjenom ordlista eller søk i søkjefeltet til venstre om du er ute etter å finne éin spesiell ting. Uttale: Kh blir uttala med ein raspande baktungelyd som i tysk Bach. Har du problem med skrifttekna finn du tips om installering av oppdaterte fontar og liknande her.

Dagen i dag


Artiklar

Kahal Kados Bet Israel i Hamborg vart grunnlagt i 1652 da dei tre tidligare portugisarjødiske menigheitene K”K Talmud Tora, K”K Keter Tora og K”K Nevé Salom slo seg i hop. Esnogaen vart bygd i sørvestenden av Alter Wall, der K”K Nevé Salom hade halde til sidan 1612. Esnogaen vart selt til høgtyske jødar i 1835, og han brann ner fredagsmorgonen den 6. mai 1842 under den store Hamborgbrannen den 5.8. mai. Menigheita fortsette i provisoriske lokale heilt til den nye esnogaen i Zweite Marktstraße 6 stod klar i september 1855.   Les meir …
Abraham Baer (1834-1894).jpg
Abraham Baer (fødd i 26. desember 1834 i Filehne i Prøyssen (no Wieleń i Polen); død den 7. mars 1894 i Göteborg i Sverige) var ein tysk-asjkenazisk ḥazzán, musikar og komponist. Far hans ville at han skulle bli rabbinar, men Abraham var så glad i musikk og synagogesong at han velte å bli ḥazzán (kantor) i staden. I særdeles ung alder flytta han til Tyskland og tok timar för å förberede seg til livet som ḥazzán. Han var ḥazzán i Pakosch og Schwetz i Vestprøyssen ei stund; og i 1857 fikk han ein post i Göteborgs synagoga. Han var alt godt förbereidd i hebraisk og Talmúd, og han eigna tida si til å tileigne seg verdslige kunnskapar, inkludert musikkvitskap. Hovudfokuset hans var innaför jødiske tradisjonelle melodiar, eit felt som hade vorte lite utforska fram til da. I 1871, etter femten års hardt arbeid, gav han ut verket Bā'al Tefillah, oder der Practische Vorbeter, ei omfattande samling av jødiske tradisjonelle melodiar.   Les meir …
Synagoge Neve Shalom Altona.jpg
Kahal Kados Newe Salom, eller Esnogaen i Altona, vart bygd etter løyve av 22. mars 1771 frå kong Christian VII av Danmark-Norge og innvigd den 6. september samma året. Esnogaen, som låg i bakgården til Bäckerstraße 12–14 (novarande Hoheschulstraße), vart bruka av det portugisarjødiske samfunnet i Altona fram til det vart oppløyst i 1882. Bygninga vart selt til Det høgtysk-israelittiske samfunnet i Altona i 1887. I 1940 vart bygninga ekspropriert til Hamborg by og reva.   Les meir …
627 innocentiastr 37.jpg
Kahal Kados Bet Israel i Innocentiastraße i Harvestehude i Hamborg vart innvigd torsdagen den 14. mars 1935 kl. 20:00 som den siste synagogen som vart innvigd i Nazi-Tyskland. Ḥakhám (rabbinar) var Selomo Rodrigues Pereira.   Les meir …


 
Parasjàt hasjabúang (vekkoavsnitt av Bibelen)

Her kjem etterkvart ei vekkosvis spalte med vekkoavsnittet av Tenákh (Bibelen). Inntil vidare følgjer ikkje spalta vekkone, sidan fleirtalet av vekkoavsnitta ikkje er klare enno. Eit eksempel på vekkoavsnitt:


Parasjàt Emór

Torá

(Vajjikrá (3. mos.) 21:1–24:9) I parasjàt Emór hører vi om reinheitsförskriftene för kohaním. Vi hører òg om kva för dyr som kan ofrast og om korleis ein skal halde dem under oppsyn i ei vekka före dei blir ofra, slik at ein veit at dei er lytefrie.

I bolken om helgedagsförskriftene les vi om sjabbát, om pesaḥ, om sefiràt hangómer (kornbandtelinga), om sjabungót, og om helgedagane i den sjuande månaden (rosj hasjaná, kippúr og sukkót). Vi les så om ner tamíd (det evige ljøset i Tempelet) og om sjabbátofferet med dei tolv skodebrøda.

Den siste delen av parasjàt Emór handlar om avstraffing för brottsverka blasfemi, drap og dyremishandling.

Haftará

(Jeḥezkél (Ezekiel) 44:15–31)
 

Aktuell høgtid eller merkedag

Cph hagada17b massa.jpg
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח ['pesaḥ]), òg skreve pesach, eller páscua de las cenceñas, ofte kalla jødisk påske på norsk, er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Vi rører ikkje vanlige korn- og brødvaror i alle de sju eller åtte dagane pesah varer. For å unngå olovlig mat, lagar eller kjøper vi berre spesielle matvaror för pesaḥ som er garantert frie för dei fem kornslaga anna enn i form av maṣṣót. Den første kvelden, og oftast òg den andre, held vi eit spesielt påskemåltid med symbolske matretter som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), bitre urter, eit grilla lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minne om mørtelen de israelittiske slavane bruka i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i dessa matrettene og andre rituelle handlingar les vi Haggadá sjel pesaḥ om utgangen av Egypt.


 
Mat

Bourekas.jpg
Borecas svarar til börektyrkisk og finst på menyen i mange tyrkisk-drevne gatekjøken i Norge under namnet børek. I sin typiske tyrkiske versjon er børeken ein innbakt butterdeigspai på størrelse med ein munnfull eller tre med fyll av fetaost og grønsaker — gjerne gulrøter og spinat. Sefardím i Det osmanske riket slo ihop den tyrkiske børeken og sine iberiske pastelas (òg kalla empanadas, pastillas, pastidas) til den karakteristiske osmansk-sefardiske matretten borecas.   Les meir …
0214 pesahmat ris mais.jpg
Kva matvaror som er tillatne under pesaḥ (jødisk påske) varierer en del mellom olike jødiske gruppor. Det grunnleggande trekket som er felles för alle er at all ḥaméṣ — det vil seie syrna eller gjæra mat av dei fem kornslaga (kveite, spelt, vanlig bygg, toradsbygg og rug — er förboden både å eiga og å eta alle de sju eller åtte dagane pesaḥ varer. De fleste tradisjonelle asjkenazím, og i seinare hundreår mange europeiske sefardím òg, avstår frå å eta kitnijjót (belgvekstar, særlig i tørka tilstand) under pesaḥ på grunn av at mjøl frå dei her belgvekstane (slik som ertermjøl) kan komma til å bli förveksla med mjøl frå dei fem kornslaga. Meiningane om ris er delte. Dei fleste sefardím et ris under pesaḥ, men asjkenazím reknar ris til kitnijjót, som dei avstår frå å eta.   Les meir …
Olve haroset 300px.jpg
Ḥaróset (hebr. חֲרֽוֹסֶת ḥă'rōset) er ei blanding av frukt, nøtter, vin eller eddik og eventuelt krydder som blir bruka som ein av dei symbolske matrettene under den jødiske haggadáen på dei to første kveldane av pesaḥ (den jødiske påska). Ḥaróseten symboliserer mørtelen som israelittane bruka under slaveriet i Egypt.   Les meir …


 
Personar

Moses Ruben Henriques 1757-1823 189.jpg
Moses Ruben Henriques (f. 21. august 1757 i København, d. 6. juni 1823 i København), òg kjent som M.R. Henriques og Mausche Ber, var ein portugisarjødisk kjøpmann frå København i Danmark som budde i Marstrand utaför Göteborg frå 1787 til 1796, da han flytta tilbake til København att. M.R. Henriques dreiv som Silke- & Klædekræmmer / siden och tyghandlare gjenom förretninga M.R. Henriques & Søn, og han var òg förstandar för Den portugisiske Nakskauer Menighed i fleire år.   Les meir …
Sherwin Wine (19282007) var ein rabbinar som først og fremst var kjent som grunnleggaren av the Society for Humanistic Judaism. Sherwin T. Wine vart fødd den 25. januar 1928. Han studerte ved University of Michigan og ved det reformjødiske Hebrew Union College, der han vart ordinert som rabbinar. Han grunnla Birmingham Temple — den første humanistisk-jødiske menigheita — i Detroit i 1963.   Les meir …
Ḥajjim Volozhin (17491821), òg skreve Chaim Volozhin, Chaim ben Jits’hok fun Volozhin eller Chaim Ickovits, var ein rabbinar, talmudist og etikar som særlig er kjent som grunnleggaren av Jesjibàt Ngeṣ ḥajjím i Valozjyn (i 1803), populært kalla Volozhin jeshive.   Les meir …


 
Sentrale artiklar

SKRIFTER: Tenákh (Torá · Nebiím · Ketubím)
Talmúd (Misjná · Jerusjalmí · Bablí · Toseftá) · medrásj · Emunót vedengót
Misjné Torá · Túr · Sjulḥán ngarúkh · Tseine ureine · Thesouro dos Dinim · Mengám longéz
LÆRDOM ḥeder (småskule) · meldado (studiekveld) · mekhiná (førebuingsår) · jesjibá (seminar) · sjingúr (studieøkt) · semikhá (ordinering) ·
SYMBOL tallét (bønesjal) · tefillín (bønereimer) · mezuzá · luláb · sjofár (bukkehorn) · rimmón (granateple)
SYNAGOGAR:   synagoge · Hekhál (ark) · sefer (séfer Torá, torárull) · tebá (leseplattform) · minján · sjalíaḥ ṣibbúr · ḥazzán (kantor) · rabbinar · sjàḥarít (morgongudstjeneste) · musáf (tilleggsgudstjeneste) · minḥá (ettermiddagsgudstjeneste) · nengilá  (avsluttande ettermiddagsgudstjeneste (berre på kippúr)) · ngarbít (kveldsgudstjeneste)
SJABBÁT sjabbát · hadlakat nér (ljøstenning) · kiddúsj (signing av vinen) · birkàt hammazón (signing etter maten) · habdalá
HØGTIDER høgtider · pesaḥ (påske) · sefiràt hangómer · lag langómer · sjabungót (vekkofesten, pinse) · tisjngá beáb · seliḥót · rosj hasjaná (nyår) · kippúr (soningsdagen) · sukkót (lauvhyttefesten) · ḥanukká (lyshøgtida) · tu bisjbát · purím (“karneval”)
LIVET:   Barndom: fødsel · berít milá (omskjering/namngjeving av gut) · pidjón habbén · zebed habbát (namngjeving av jente)
Ungdom: bar miṣvá (konfirmasjon av gut) · bat miṣvá (konfirmasjon av jente) · bat ḥájil (konfirmasjon av jente)
Ekteskap: ḥuppá (bryllaup) · ketubbá · get · jibbúm (leviratekteskap) · ḥaliṣá (avvising av jibbúm (leviratekteskap))
Sjukdom og heiling: arvelige sjukdommar · mi sjebberákh · rogativa (forbøn) · birkàt gomél (takkseiingsbøn)
Død og sorg: levajá (gravferd) · hasjkabá (minnebøn) · Kaddísj
MAT: jødisk mat · kasjrút · sjeḥitá (schächting) · sjabbát · jom tób · pesaḥ
Matretter: bacalao (torsk med tomat og løk) · beiglech (vassrundstykke) · birkes (frøloff) · bimuelos (berlinerbollar) · borecas (børek) · codrero al horno (omnssteikt lammebog) · falafel (friterte kikerterbollar) · gefillte fish (fiskebollar) · ḥammín (dafina, tsjólnt) · ḥaróset (fruktsaus for pesaḥ) · maṣṣá (flatbrød, usyra brød) · pescado frito (panert fisk) · pittá (flatkaker)
MUSIKK: sefardisk · klezmer · jiddisch
SPRÅK: hebraisk · arameisk · jødearabisk · ladino (omsettingsspansk) · djudíospanjol (djudezmo, jødespansk) · jiddisch
RETNINGAR:   samaritansk · karaittisk ·
rabbinsk: mizraḥisk · sefardisk · romaniotisk · italkisk · asjkenazisk
ortodoks · masorti (konservativ) · rekonstruksjonistisk · progressiv · fornying · humanistisk


 
Populære sidor

  1. Portugisarjødar (vist 57336 g.)
  2. Jødedom (vist 23295 g.)
  3. David Aaron de Sola (vist 8798 g.)
  4. Baruch Spinoza (vist 8514 g.)
  5. Der Türkische Tempel (vist 6438 g.)
  6. Ishac Aboab da Fonseca (vist 6241 g.)
  7. Ovadia Yosef (vist 5570 g.)
  8. Synagogen i Bergstien i Oslo (vist 5340 g.)
  9. Jødar (vist 5327 g.)
  10. Esnoga (vist 4405 g.)
  11. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist 4192 g.)
  12. Birkàt hammazón (vist 4163 g.)
  13. Tenákh (vist 3773 g.)
  14. Aryeh Kaplan (vist 3556 g.)
  15. Samuel Jessurun de Mesquita (vist 3513 g.)
  16. Sefardím (vist 3390 g.)
  17. Emanuel Mendez da Costa (vist 3180 g.)
  18. Hebraisk (vist 3132 g.)
  19. Charles-Valentin Alkan (vist 3116 g.)
  20. Tefillín (vist 3093 g.)
  21. Cochinilla (vist 3084 g.)
  22. Abraham Geiger (vist 3081 g.)
  23. Tallét (vist 3014 g.)
  24. Portugisarjødiske tengamím (vist 2985 g.)
  25. Sefer (vist 2855 g.)
  26. Esnogaen i Amsterdam (vist 2783 g.)
  27. Borecas (vist 2706 g.)
  28. David Nieto (vist 2658 g.)
  29. Bendigamos al altíssimo (vist 2639 g.)
  30. Kasjrút (vist 2609 g.)
  31. Djudeospanjol (vist 2606 g.)
  32. Camille Pissarro (vist 2555 g.)
  33. Generelt om jødedom (vist 2523 g.)
  34. Jødekakor (vist 2512 g.)
  35. Bacalao (vist 2509 g.)
  36. Asjkenazím (vist 2476 g.)
  37. Asenát Barzani (vist 2468 g.)
  38. Mosjé ben Maimón (vist 2376 g.)
  39. Adolph de Lemos (vist 2338 g.)
  40. Esnogaen i Creechurch Lane i London (vist 2304 g.)
  41. Det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg (vist 2291 g.)
  42. Bevis Marks-esnogaen (vist 2285 g.)
  43. Ephraim Wolff Koritzinsky (vist 2225 g.)
  44. Kahal Kados Newe Salom (Altona 1771-1882) (vist 2134 g.)
  45. Kastiljansk (vist 2124 g.)
  46. Emanuel Aguilar (vist 2061 g.)
  47. Mezuzá (vist 2051 g.)
  48. David Abraham Bueno de Mesquita (vist 1967 g.)
  49. Israelitischer Tempel i Poolstraße i Hamborg (vist 1959 g.)
  50. Mordecai Kaplan (vist 1924 g.)
  51. Grace Aguilar (vist 1895 g.)
  52. Abraham Lopes Cardozo (vist 1862 g.)
  53. Moritz Rabinowitz (vist 1845 g.)
  54. Cochinijødar (vist 1821 g.)
  55. Ḥajjím Joséf Davíd Azulái (vist 1751 g.)
  56. Torá (vist 1742 g.)
  57. Leví ben Geresjón (vist 1733 g.)
  58. Jiddisch (vist 1672 g.)
  59. Rabbinar (vist 1643 g.)
  60. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist 1634 g.)
  61. Abraham de Casseres (vist 1628 g.)
  62. Di mangase-buch (vist 1614 g.)
  63. Det mosaiske trossamfund i Oslo (vist 1590 g.)
  64. Isaac Bashevis Singer (vist 1542 g.)
  65. Kohén (vist 1481 g.)
  66. Menasseh Ben Israel (vist 1466 g.)
  67. Rezabok (vist 1448 g.)
  68. Romaniotes (vist 1444 g.)
  69. Halakhá (vist 1435 g.)
  70. Vaflar (vist 1383 g.)
  71. Berurijjá (vist 1376 g.)
  72. Sefer Beresjít (vist 1358 g.)
  73. Der Ritus der portugiesischen Synagoge. Hamburg, Oct. 1837. (vist 1343 g.)
  74. Ladino (vist 1335 g.)
  75. Samaritanarar (vist 1299 g.)

Personlige verkty