Emne:Jødedom

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

BAHA’IISLAMJØDEDOMROMANIFOLKSAMARSIKHISMEKYSTKULTURLANDBRUK

JØDEDOM • KASJRUT • ESNOGAS • HØGTIDER
ORTODOKS • MASORTI • REKONSTRUKSJONISTISK • FÖRNYELSE • PROGRESSIV
SEFARDIM • SKANDINAVIA • ASJKENAZIM • ROMANIOTES


karaittisk • samaritansk

Pesaḥ (jødisk påske): Ein mann held to maṣṣót (flatbrød, usyra brød). Illustrasjon frå København-haggadáen — eit illustrert manuskript frå 1739.

Jødedommen er den religiøse kulturen til det jødiske folket. Han er ein av dei først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av dei eldste religiøse tradisjonane som enno blir praktisert utan avbrott. Trusprinsippa og historia ått jødedommen danar òg ein hovuddel av grunnstammen i dei andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islām (med dei to utleda religionane bahá’í og sikhisme). Den hebraiske bibelen, Tenákh, er såleis òg helig skrift för dei kristne og blir kalla Det gamle testamentet av dem.

Over dei siste kring 2 500 åra har jødedommen ikkje vore monolittisk i praksis og har ikkje retta seg fullt ut etter nån enkelt sentralisert og allment godteken autoritet eller bindande dogme. Trass i dét har jødedommen i alle sine variasjonar halde seg relativt tru mot ei rekkje religiøse prinsipp. Det mest sentrale av dem er trua på éin enkelt, allvetande transcendent Gud som skapte universet og fortsett å spela ein rolle i det. Etter jødisk tru inngikk den Gud som skapte verda ei pakt med det jødiske folket og openberra lovane og boda sine ått dem gjenom Toráen. Jødisk religiøs og kulturell praksis har utgangspunkt i studiet og utøvinga av dei her lovane og boda slik dei blir tolka av dei olike antikke og moderne autoritetane. Les meir ...

Det religiøst-politiske rammeverket

för artiklane om jødedommen her på Alnakka.net er tradisjonell sefardisk rabbinsk jødedom, inkludert tradisjonell-egalitær jødedom.

Heilt generelle ting

finn du her. Sjå gjenom ordlista eller søk i søkjefeltet til venstre om du er ute etter å finne éin spesiell ting. Uttale: Kh blir uttala med ein raspande baktungelyd som i tysk Bach. Har du problem med skrifttekna finn du tips om installering av oppdaterte fontar og liknande her.

Dagen i dag


Artiklar

Herman Fischer (f. 1. januar 1893 i Litauen; d. 2. januar 1943 i Auschwitz) var ein förretningsmann og cellist i Kristiansund. Han dreiv förretninga Beklædningsmagasinet Fix og var cellist i Kristiansund Symfoniorkester og ledar av orkesteret.   Les meir …
Heinsheim-synagoge.jpg
Heinsheim am Neckar er ein landsby som sidan 1972 har sortert som bydel under Bad Rappenau nordvest for Heilbronn i Baden-Württemberg. Det første vi veit om det jødiske samfunnet i Heinsheim er at Den tyske ordenen lét jødar busette seg i Heinsheim frå 1500-talet av. Den første jøden vi veit om i landsbyen var Jud Simon von Heinsheim i 1563. Den jødiske busettinga var på sitt høgaste i 1838, da det budde 118 jødar der.   Les meir …
ReginaJonas1.jpg
Regina Jonas (19021944) var ein rabbinar frå Berlin i Tyskland. Ho var den første kvinna vi veit om i europeisk og nordamerikansk historie som studerte til rabbinar, fikk semikhá som rabbinar og gjorde sosialt, teologisk og religiøst arbeid som rabbinar. Regina Jonas vart fødd i Berlin den 3. august 1902. Far hennar dødde da ho var svært ung. Som mange kvinnor på si tid begynte ho på ei karriere som lærar, men ho kjente at noko mangla. Ho begynte å studere ved Hochschule für die Wissenschaft des Judentums i Berlin og tok seminariekurs för liberale rabbinarar og lærarar. Der oppnådde ho ein akademisk grad som «akademisk religionslærar». Med målet å bli rabbinar, skreiv Regina Jonas ei avhandling som svara til kravet for ordinasjon. Emnet hennar var Kan ei kvinne vara rabbinar etter halakhiske kjeldor?   Les meir …
Franz Reinhold 001.jpg
Der Türkische Tempel (hty.), eller Det tyrkiske tempelet, låg i Zirkusgasse 22 i 2. Wiener Gemeindebezirk Leopoldstadt. Han vart oppført i 18851887 i nymaurisk stil etter tekningar av arkitekten Hugo von Wiedenfeld og innvigd i 1888. Der Türkische Tempel var esnogaen för det sefardiske samfunnet i Wien fram til han vart rasert av austerrikske pøblar under Krystallnatta den 9. november 1938.   Les meir …


 
Parasjàt hasjabúang (vekkoavsnitt av Bibelen)

Her kjem etterkvart ei vekkosvis spalte med vekkoavsnittet av Tenákh (Bibelen). Inntil vidare følgjer ikkje spalta vekkone, sidan fleirtalet av vekkoavsnitta ikkje er klare enno. Eit eksempel på vekkoavsnitt:


Parasjàt Emór

Torá

(Vajjikrá (3. mos.) 21:1–24:9) I parasjàt Emór hører vi om reinheitsförskriftene för kohaním. Vi hører òg om kva för dyr som kan ofrast og om korleis ein skal halde dem under oppsyn i ei vekka före dei blir ofra, slik at ein veit at dei er lytefrie.

I bolken om helgedagsförskriftene les vi om sjabbát, om pesaḥ, om sefiràt hangómer (kornbandtelinga), om sjabungót, og om helgedagane i den sjuande månaden (rosj hasjaná, kippúr og sukkót). Vi les så om ner tamíd (det evige ljøset i Tempelet) og om sjabbátofferet med dei tolv skodebrøda.

Den siste delen av parasjàt Emór handlar om avstraffing för brottsverka blasfemi, drap og dyremishandling.

Haftará

(Jeḥezkél (Ezekiel) 44:15–31)
 

Aktuell høgtid eller merkedag

Cph hagada17b massa.jpg
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח ['pesaḥ]), òg skreve pesach, eller páscua de las cenceñas, ofte kalla jødisk påske på norsk, er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Vi rører ikkje vanlige korn- og brødvaror i alle de sju eller åtte dagane pesah varer. For å unngå olovlig mat, lagar eller kjøper vi berre spesielle matvaror för pesaḥ som er garantert frie för dei fem kornslaga anna enn i form av maṣṣót. Den første kvelden, og oftast òg den andre, held vi eit spesielt påskemåltid med symbolske matretter som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), bitre urter, eit grilla lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minne om mørtelen de israelittiske slavane bruka i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i dessa matrettene og andre rituelle handlingar les vi Haggadá sjel pesaḥ om utgangen av Egypt.


 
Mat

Cochineal drawing.jpg
Cochinilla (Dactylopius cocchus) (sp.), òg skreve cochenille (fra.) og koskenille, er ei skjoldlus frå México, Mellom-Amerika og tropiske og subtropiske deler av Sør-Amerika som lever på kaktusar i Opuntia-familien. Kroppen og egga av cochinilla-lusa blir tørka og oppmolne til fargestoffet karmin — ein varig raudfarge som blant anna blir bruka i kunstmåling, tekstilfarging og sminke. Karmin (E120) blir bruka i matproduksjon òg, men sidan råvara er eit insekt, blir karmin generelt rekna som olovlig/oetande i jødedommen og i deler av islām så vel som blant vegetarianarar og veganar. Karmin kan i sjeldne fall gje alvorlige allergiske reaksjonar.   Les meir …
20060700 waffle with icecream and raspberries.jpg
Ei vaffel (fleirtal: vaflar), òg kalla bakels (Nordmør, Romsdal, Budal, Østerdalen, Odal og Solør) og raffelkaku (Trøndelag), er ei tjukkvorda, oftast noko luftig, pannekake som er steikt i eit jarn med meir eller mindre grovt rutemønster eller anna grovt mønster. Vaflar kan vara rektangulære (typisk for nederlandske og belgiske vaflar), runde (typisk mange plassar i Nord-Amerika) eller runde med underdeling i fire eller fem hjarteforma vaflar (typisk for skandinaviske vaflar). Blant portugisarjødar er vaflar tradisjonell ḥanukkámat.   Les meir …
Økokasjrút er læra om kva mat som er lovlig og etisk å eta ut frå både halakhá og ut frå eit breidare hensyn til økologi og berekraftig utvikling. Uttrykket økokasjrút vart først teke i bruk av Renewal-rabbinaren Zalman Schachter-Shalomi.   Les meir …


 
Personar

Tannait Asenát Barzani (15901670) var ei kjent kurdisk-jødisk kvinne som levde i Mosul i Irak. Ho studerte kabbalá og var ei av de aller første kvinnone i historia som vi veit at fikk ein rabbinartittel. Asenát Barzani vart fødd i 1590 som dotter ått rabbinar Sjemuél Barzani. R. Sjemuél Barzani var ledar för mange jesjibót i si tid, og den rabbinske autoriteten hans i Kurdistan var obestridd. Han var ein meister i kabbalá, og det er sagt at han gav den hemmelige lærdommen vidare til dotter si, som beundra far sin, som ho rekna som ein konge over Israel. Han var den viktigaste læraren hennar, og etter at han dødde, tok ho over mange av oppgåvone hans. Asenát fikk tittelen tannaít.   Les meir …
Rabbi Michael Melchior.jpg
Michael Melchior (f. 31. januar 1954) er ein dansk-jødisk rabbinar og israelsk politikar og representant för det venstreorienterte religiøse partiet Meimad i Knesset (det israelske parlamentet). Michael Melchior vart fødd inn i ein rabbinarfamilie i København og fikk sin semikhá (ordinasjon) som rabbinar frå Yeshivat Hakotel i Jerusalem. Han tjente i mange år som rabbinar ved Det Mosaiske Trossamfund i Oslo, der han inntil nylig framleis var overrabbinar.   Les meir …
Mizraḥisk jødedom er ei fellesnemning for dei tradisjonane av rabbinsk jødedom som stammar frå området Midtausten, med hovudvekt på området frå Egypt til Irak og Den arabiske halvøya. Ein inkluderer gjerne òg persisk jødedom under samletermen mizraḥisk jødedom, sjølv om denna tradisjonen har tydeleg sjølvstendige trekk. Rituelt sett har mizraḥisk jødedom fellestrekk med både sefardisk jødedom og asjkenazisk jødedom, men blir ofte sett i samanheng med sefardisk jødedom på grunn av den sterke påverknaden derifrå frå seinmellomalderen av.   Les meir …


 
Sentrale artiklar

SKRIFTER: Tenákh (Torá · Nebiím · Ketubím)
Talmúd (Misjná · Jerusjalmí · Bablí · Toseftá) · medrásj · Emunót vedengót
Misjné Torá · Túr · Sjulḥán ngarúkh · Tseine ureine · Thesouro dos Dinim · Mengám longéz
LÆRDOM ḥeder (småskule) · meldado (studiekveld) · mekhiná (førebuingsår) · jesjibá (seminar) · sjingúr (studieøkt) · semikhá (ordinering) ·
SYMBOL tallét (bønesjal) · tefillín (bønereimer) · mezuzá · luláb · sjofár (bukkehorn) · rimmón (granateple)
SYNAGOGAR:   synagoge · Hekhál (ark) · sefer (séfer Torá, torárull) · tebá (leseplattform) · minján · sjalíaḥ ṣibbúr · ḥazzán (kantor) · rabbinar · sjàḥarít (morgongudstjeneste) · musáf (tilleggsgudstjeneste) · minḥá (ettermiddagsgudstjeneste) · nengilá  (avsluttande ettermiddagsgudstjeneste (berre på kippúr)) · ngarbít (kveldsgudstjeneste)
SJABBÁT sjabbát · hadlakat nér (ljøstenning) · kiddúsj (signing av vinen) · birkàt hammazón (signing etter maten) · habdalá
HØGTIDER høgtider · pesaḥ (påske) · sefiràt hangómer · lag langómer · sjabungót (vekkofesten, pinse) · tisjngá beáb · seliḥót · rosj hasjaná (nyår) · kippúr (soningsdagen) · sukkót (lauvhyttefesten) · ḥanukká (lyshøgtida) · tu bisjbát · purím (“karneval”)
LIVET:   Barndom: fødsel · berít milá (omskjering/namngjeving av gut) · pidjón habbén · zebed habbát (namngjeving av jente)
Ungdom: bar miṣvá (konfirmasjon av gut) · bat miṣvá (konfirmasjon av jente) · bat ḥájil (konfirmasjon av jente)
Ekteskap: ḥuppá (bryllaup) · ketubbá · get · jibbúm (leviratekteskap) · ḥaliṣá (avvising av jibbúm (leviratekteskap))
Sjukdom og heiling: arvelige sjukdommar · mi sjebberákh · rogativa (forbøn) · birkàt gomél (takkseiingsbøn)
Død og sorg: levajá (gravferd) · hasjkabá (minnebøn) · Kaddísj
MAT: jødisk mat · kasjrút · sjeḥitá (schächting) · sjabbát · jom tób · pesaḥ
Matretter: bacalao (torsk med tomat og løk) · beiglech (vassrundstykke) · birkes (frøloff) · bimuelos (berlinerbollar) · borecas (børek) · codrero al horno (omnssteikt lammebog) · falafel (friterte kikerterbollar) · gefillte fish (fiskebollar) · ḥammín (dafina, tsjólnt) · ḥaróset (fruktsaus for pesaḥ) · maṣṣá (flatbrød, usyra brød) · pescado frito (panert fisk) · pittá (flatkaker)
MUSIKK: sefardisk · klezmer · jiddisch
SPRÅK: hebraisk · arameisk · jødearabisk · ladino (omsettingsspansk) · djudíospanjol (djudezmo, jødespansk) · jiddisch
RETNINGAR:   samaritansk · karaittisk ·
rabbinsk: mizraḥisk · sefardisk · romaniotisk · italkisk · asjkenazisk
ortodoks · masorti (konservativ) · rekonstruksjonistisk · progressiv · fornying · humanistisk


 
Populære sidor

  1. Portugisarjødar (vist 28402 g.)
  2. Jødedom (vist 14440 g.)
  3. David Aaron de Sola (vist 4690 g.)
  4. Synagogen i Bergstien i Oslo (vist 4184 g.)
  5. Jødar (vist 3907 g.)
  6. Baruch Spinoza (vist 3657 g.)
  7. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist 3442 g.)
  8. Esnoga (vist 3383 g.)
  9. Tenákh (vist 3174 g.)
  10. Der Türkische Tempel (vist 3005 g.)
  11. Ishac Aboab da Fonseca (vist 2936 g.)
  12. Ovadia Yosef (vist 2928 g.)
  13. Samuel Jessurun de Mesquita (vist 2865 g.)
  14. Birkàt hammazón (vist 2800 g.)
  15. Sefardím (vist 2694 g.)
  16. Tefillín (vist 2556 g.)
  17. Tallét (vist 2513 g.)
  18. Sefer (vist 2461 g.)
  19. Hebraisk (vist 2318 g.)
  20. Cochinilla (vist 2243 g.)
  21. Portugisarjødiske tengamím (vist 2222 g.)
  22. David Nieto (vist 2105 g.)
  23. Borecas (vist 2060 g.)
  24. Kasjrút (vist 2049 g.)
  25. Jødekakor (vist 1976 g.)
  26. Aryeh Kaplan (vist 1960 g.)
  27. Charles-Valentin Alkan (vist 1911 g.)
  28. Bacalao (vist 1906 g.)
  29. Djudeospanjol (vist 1872 g.)
  30. Esnogaen i Creechurch Lane i London (vist 1868 g.)
  31. Camille Pissarro (vist 1824 g.)
  32. Mosjé ben Maimón (vist 1812 g.)
  33. Bendigamos al altíssimo (vist 1809 g.)
  34. Mezuzá (vist 1764 g.)
  35. Generelt om jødedom (vist 1715 g.)
  36. Esnogaen i Amsterdam (vist 1703 g.)
  37. Bevis Marks-esnogaen (vist 1669 g.)
  38. Kastiljansk (vist 1640 g.)
  39. Abraham Geiger (vist 1635 g.)
  40. Asjkenazím (vist 1632 g.)
  41. Asenát Barzani (vist 1595 g.)
  42. Kahal Kados Newe Salom (vist 1531 g.)
  43. Mordecai Kaplan (vist 1521 g.)
  44. Adolph de Lemos (vist 1516 g.)
  45. Grace Aguilar (vist 1509 g.)
  46. Torá (vist 1426 g.)
  47. Det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg (vist 1393 g.)
  48. Ḥajjím Joséf Davíd Azulái (vist 1381 g.)
  49. Ephraim Wolff Koritzinsky (vist 1349 g.)
  50. Moritz Rabinowitz (vist 1313 g.)
  51. Abraham Lopes Cardozo (vist 1307 g.)
  52. Jiddisch (vist 1299 g.)
  53. Kohén (vist 1286 g.)
  54. Israelitischer Tempel i Poolstraße i Hamborg (vist 1277 g.)
  55. Emanuel Mendez da Costa (vist 1275 g.)
  56. Cochinijødar (vist 1230 g.)
  57. Vaflar (vist 1229 g.)
  58. Rezabok (vist 1228 g.)
  59. Rabbinar (vist 1215 g.)
  60. Det mosaiske trossamfund i Oslo (vist 1209 g.)
  61. Menasseh Ben Israel (vist 1169 g.)
  62. Romaniotes (vist 1154 g.)
  63. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist 1137 g.)
  64. Isaac Bashevis Singer (vist 1132 g.)
  65. David Abraham Bueno de Mesquita (vist 1124 g.)
  66. Halakhá (vist 1103 g.)
  67. Sefer Beresjít (vist 1089 g.)
  68. Hekhál (vist 1085 g.)
  69. Samaritanarar (vist 1083 g.)
  70. Tisjngá beáb (vist 1061 g.)
  71. Økokasjrút (vist 1052 g.)
  72. Ladino (vist 1048 g.)
  73. Abraham de Casseres (vist 1002 g.)
  74. Berurijjá (vist 976 g.)
  75. Leví ben Geresjón (vist 972 g.)

Personlige verkty