Emne:Jødedom

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

BAHA’IISLAMJØDEDOMROMANIFOLKSAMARSIKHISMEKYSTKULTURLANDBRUK

JØDEDOM • KASJRUT • ESNOGAS • HØGTIDER
ORTODOKS • MASORTI • REKONSTRUKSJONISTISK • FÖRNYELSE • PROGRESSIV
SEFARDIM • SKANDINAVIA • ASJKENAZIM • ROMANIOTES


karaittisk • samaritansk

To ṣiṣijjót (hjørnefrynser), éin bunde på asjkenazisk vis og utan tekhélet, den andre bunden på sefardisk vis og med tekhélet (blå tråd). (Foto: TShilo12)

Jødedommen er den religiøse kulturen til det jødiske folket. Han er ein av dei først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av dei eldste religiøse tradisjonane som enno blir praktisert utan avbrott. Trusprinsippa og historia ått jødedommen danar òg ein hovuddel av grunnstammen i dei andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islām (med dei to utleda religionane bahá’í og sikhisme). Den hebraiske bibelen, Tenákh, er såleis òg helig skrift för dei kristne og blir kalla Det gamle testamentet av dem.

Over dei siste kring 2 500 åra har jødedommen ikkje vore monolittisk i praksis og har ikkje retta seg fullt ut etter nån enkelt sentralisert og allment godteken autoritet eller bindande dogme. Trass i dét har jødedommen i alle sine variasjonar halde seg relativt tru mot ei rekkje religiøse prinsipp. Det mest sentrale av dem er trua på éin enkelt, allvetande transcendent Gud som skapte universet og fortsett å spela ein rolle i det. Etter jødisk tru inngikk den Gud som skapte verda ei pakt med det jødiske folket og openberra lovane og boda sine ått dem gjenom Toráen. Jødisk religiøs og kulturell praksis har utgangspunkt i studiet og utøvinga av dei her lovane og boda slik dei blir tolka av dei olike antikke og moderne autoritetane. Les meir ...

Det religiøst-politiske rammeverket

för artiklane om jødedommen her på Alnakka.net er tradisjonell sefardisk rabbinsk jødedom, inkludert tradisjonell-egalitær jødedom.

Heilt generelle ting

finn du her. Sjå gjenom ordlista eller søk i søkjefeltet til venstre om du er ute etter å finne éin spesiell ting. Uttale: Kh blir uttala med ein raspande baktungelyd som i tysk Bach. Har du problem med skrifttekna finn du tips om installering av oppdaterte fontar og liknande her.

Dagen i dag


Artiklar

Herman Fischer (f. 1. januar 1893 i Litauen; d. 2. januar 1943 i Auschwitz) var ein förretningsmann og cellist i Kristiansund. Han dreiv förretninga Beklædningsmagasinet Fix og var cellist i Kristiansund Symfoniorkester og ledar av orkesteret.   Les meir …
Heinsheim-synagoge.jpg
Heinsheim am Neckar er ein landsby som sidan 1972 har sortert som bydel under Bad Rappenau nordvest for Heilbronn i Baden-Württemberg. Det første vi veit om det jødiske samfunnet i Heinsheim er at Den tyske ordenen lét jødar busette seg i Heinsheim frå 1500-talet av. Den første jøden vi veit om i landsbyen var Jud Simon von Heinsheim i 1563. Den jødiske busettinga var på sitt høgaste i 1838, da det budde 118 jødar der.   Les meir …
ReginaJonas1.jpg
Regina Jonas (19021944) var ein rabbinar frå Berlin i Tyskland. Ho var den første kvinna vi veit om i europeisk og nordamerikansk historie som studerte til rabbinar, fikk semikhá som rabbinar og gjorde sosialt, teologisk og religiøst arbeid som rabbinar. Regina Jonas vart fødd i Berlin den 3. august 1902. Far hennar dødde da ho var svært ung. Som mange kvinnor på si tid begynte ho på ei karriere som lærar, men ho kjente at noko mangla. Ho begynte å studere ved Hochschule für die Wissenschaft des Judentums i Berlin og tok seminariekurs för liberale rabbinarar og lærarar. Der oppnådde ho ein akademisk grad som «akademisk religionslærar». Med målet å bli rabbinar, skreiv Regina Jonas ei avhandling som svara til kravet for ordinasjon. Emnet hennar var Kan ei kvinne vara rabbinar etter halakhiske kjeldor?   Les meir …
Franz Reinhold 001.jpg
Der Türkische Tempel (hty.), eller Det tyrkiske tempelet, låg i Zirkusgasse 22 i 2. Wiener Gemeindebezirk Leopoldstadt. Han vart oppført i 18851887 i nymaurisk stil etter tekningar av arkitekten Hugo von Wiedenfeld og innvigd i 1888. Der Türkische Tempel var esnogaen för det sefardiske samfunnet i Wien fram til han vart rasert av austerrikske pøblar under Krystallnatta den 9. november 1938.   Les meir …


 
Parasjàt hasjabúang (vekkoavsnitt av Bibelen)

Her kjem etterkvart ei vekkosvis spalte med vekkoavsnittet av Tenákh (Bibelen). Inntil vidare følgjer ikkje spalta vekkone, sidan fleirtalet av vekkoavsnitta ikkje er klare enno. Eit eksempel på vekkoavsnitt:


Parasjàt Emór

Torá

(Vajjikrá (3. mos.) 21:1–24:9) I parasjàt Emór hører vi om reinheitsförskriftene för kohaním. Vi hører òg om kva för dyr som kan ofrast og om korleis ein skal halde dem under oppsyn i ei vekka före dei blir ofra, slik at ein veit at dei er lytefrie.

I bolken om helgedagsförskriftene les vi om sjabbát, om pesaḥ, om sefiràt hangómer (kornbandtelinga), om sjabungót, og om helgedagane i den sjuande månaden (rosj hasjaná, kippúr og sukkót). Vi les så om ner tamíd (det evige ljøset i Tempelet) og om sjabbátofferet med dei tolv skodebrøda.

Den siste delen av parasjàt Emór handlar om avstraffing för brottsverka blasfemi, drap og dyremishandling.

Haftará

(Jeḥezkél (Ezekiel) 44:15–31)
 

Aktuell høgtid eller merkedag

Cph hagada17b massa.jpg
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח ['pesaḥ]), òg skreve pesach, eller páscua de las cenceñas, ofte kalla jødisk påske på norsk, er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Vi rører ikkje vanlige korn- og brødvaror i alle de sju eller åtte dagane pesah varer. For å unngå olovlig mat, lagar eller kjøper vi berre spesielle matvaror för pesaḥ som er garantert frie för dei fem kornslaga anna enn i form av maṣṣót. Den første kvelden, og oftast òg den andre, held vi eit spesielt påskemåltid med symbolske matretter som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), bitre urter, eit grilla lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minne om mørtelen de israelittiske slavane bruka i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i dessa matrettene og andre rituelle handlingar les vi Haggadá sjel pesaḥ om utgangen av Egypt.


 
Mat

Donuts.gif
Bimuelos er populær ḥanukkámat blant sefardím frå Balkan og mange andre plassar. Ordet bimuelos, som òg kan bli skrive bumuelos, birmuelos, bermuelos, burmuelos eller bulemas, er djudíospanjol og heng ihop med spansk «bunuelo»; i Tyrkia seier ein òg lokmas, og i Hellas λουκουμαδες (loukoumades).   Les meir …
Jødekakor (nyn.; nyn./bm. jødekaker; da. jødekager; sv. judekakor) eller jødebrød (sv. judebröd) er det vanlige namnet på ei gruppe småkakor med sefardisk opphav i skandinavisk kokekunst. Da sefardiske kryptojødar fann vegen frå Spania og Portugal til Nord-Europa kring 1600- og 1700-talet, tok dei med seg element av iberisk sefardisk kultur — inkludert sefardisk (jødisk) og arabisk (muslimsk) kokekunst med sin bruk av sukker i tillegg til meir utbreidde søtstoff som honing og ymse typar fruktsirup. Eitt av dei elementa var småkakor baka med piska egg, sukker og vegetabilsk olje (för eksempel olivenolje) som basis. Karakteristisk för dei her sefardiske småkakone er òg at det er minimalt med væske i dem.   Les meir …
Schect.jpg
Sjeḥitá (hebr. שְׁחִיטָה [šəḥī'ṭā]) eller schächting (gjenom tysk frå jid. שׁעכטן shechtn) vil seie slakting etter jødiske religiøse förskrifter og blir normalt utført av ein spesialutdana sjoḥét. Slaktemåten liknar mykje på dhabiḫa (muslimsk ḥalāl-slakting); og i tillegg har sjeḥitá fellestrekk med det ein finn såvel blant tradisjonelle reindriftssamar som blant tradisjonelle norske bønder og småbrukarar. Det er såleis ein tradisjon med djupe røter i skandinavisk kultur heller enn eit frammundelement her til lands.   Les meir …


 
Personar

PSM V23 D448 Philipp Reis.jpg
(Johann) Philipp Reis (f. 7. januar 1834 i Gelnhausen i Hessen i Tyskland; d. 14. januar 1874 i Friedrichsdorf i Hessen) var ein tysk fysikar og oppfinnar av portugisarjødisk opphav på farssida som er kjent för å ha utvikla den første elektriske telefonen, som han presenterte under namnet Telephon i 1861.   Les meir …
1685 - Die Inquisition in Portugall (cr).jpg
O Tribunal do Santo Ofício da Inquisição (pt.), eller Den portugisiske inkvisisjonen, vart stifta tisdagen den 23. mai 1536 etter søknad til paven frå kong João III av Portugal. Den portugisiske inkvisisjonen vart oppretta etter modell frå den spanske Tribunal del Santo Oficio de la Inquisición. Opprinnelig hade Manoel I de Portugal søkt til paven om å få oppretta ein portugisisk inkvisisjon alt i 1515, ettersom dét var eit krav til honom i förbindelse med ekteskapet med Maria de Aragón, men søknaden vart avslegen da.   Les meir …
Ḥajjim Volozhin (17491821), òg skreve Chaim Volozhin, Chaim ben Jits’hok fun Volozhin eller Chaim Ickovits, var ein rabbinar, talmudist og etikar som særlig er kjent som grunnleggaren av Jesjibàt Ngeṣ ḥajjím i Valozjyn (i 1803), populært kalla Volozhin jeshive.   Les meir …


 
Sentrale artiklar

SKRIFTER: Tenákh (Torá · Nebiím · Ketubím)
Talmúd (Misjná · Jerusjalmí · Bablí · Toseftá) · medrásj · Emunót vedengót
Misjné Torá · Túr · Sjulḥán ngarúkh · Tseine ureine · Thesouro dos Dinim · Mengám longéz
LÆRDOM ḥeder (småskule) · meldado (studiekveld) · mekhiná (førebuingsår) · jesjibá (seminar) · sjingúr (studieøkt) · semikhá (ordinering) ·
SYMBOL tallét (bønesjal) · tefillín (bønereimer) · mezuzá · luláb · sjofár (bukkehorn) · rimmón (granateple)
SYNAGOGAR:   synagoge · Hekhál (ark) · sefer (séfer Torá, torárull) · tebá (leseplattform) · minján · sjalíaḥ ṣibbúr · ḥazzán (kantor) · rabbinar · sjàḥarít (morgongudstjeneste) · musáf (tilleggsgudstjeneste) · minḥá (ettermiddagsgudstjeneste) · nengilá  (avsluttande ettermiddagsgudstjeneste (berre på kippúr)) · ngarbít (kveldsgudstjeneste)
SJABBÁT sjabbát · hadlakat nér (ljøstenning) · kiddúsj (signing av vinen) · birkàt hammazón (signing etter maten) · habdalá
HØGTIDER høgtider · pesaḥ (påske) · sefiràt hangómer · lag langómer · sjabungót (vekkofesten, pinse) · tisjngá beáb · seliḥót · rosj hasjaná (nyår) · kippúr (soningsdagen) · sukkót (lauvhyttefesten) · ḥanukká (lyshøgtida) · tu bisjbát · purím (“karneval”)
LIVET:   Barndom: fødsel · berít milá (omskjering/namngjeving av gut) · pidjón habbén · zebed habbát (namngjeving av jente)
Ungdom: bar miṣvá (konfirmasjon av gut) · bat miṣvá (konfirmasjon av jente) · bat ḥájil (konfirmasjon av jente)
Ekteskap: ḥuppá (bryllaup) · ketubbá · get · jibbúm (leviratekteskap) · ḥaliṣá (avvising av jibbúm (leviratekteskap))
Sjukdom og heiling: arvelige sjukdommar · mi sjebberákh · rogativa (forbøn) · birkàt gomél (takkseiingsbøn)
Død og sorg: levajá (gravferd) · hasjkabá (minnebøn) · Kaddísj
MAT: jødisk mat · kasjrút · sjeḥitá (schächting) · sjabbát · jom tób · pesaḥ
Matretter: bacalao (torsk med tomat og løk) · beiglech (vassrundstykke) · birkes (frøloff) · bimuelos (berlinerbollar) · borecas (børek) · codrero al horno (omnssteikt lammebog) · falafel (friterte kikerterbollar) · gefillte fish (fiskebollar) · ḥammín (dafina, tsjólnt) · ḥaróset (fruktsaus for pesaḥ) · maṣṣá (flatbrød, usyra brød) · pescado frito (panert fisk) · pittá (flatkaker)
MUSIKK: sefardisk · klezmer · jiddisch
SPRÅK: hebraisk · arameisk · jødearabisk · ladino (omsettingsspansk) · djudíospanjol (djudezmo, jødespansk) · jiddisch
RETNINGAR:   samaritansk · karaittisk ·
rabbinsk: mizraḥisk · sefardisk · romaniotisk · italkisk · asjkenazisk
ortodoks · masorti (konservativ) · rekonstruksjonistisk · progressiv · fornying · humanistisk


 
Populære sidor

  1. Portugisarjødar (vist 36103 g.)
  2. Jødedom (vist 17382 g.)
  3. David Aaron de Sola (vist 6108 g.)
  4. Baruch Spinoza (vist 5640 g.)
  5. Synagogen i Bergstien i Oslo (vist 4582 g.)
  6. Jødar (vist 4536 g.)
  7. Der Türkische Tempel (vist 4258 g.)
  8. Ishac Aboab da Fonseca (vist 4180 g.)
  9. Esnoga (vist 3743 g.)
  10. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist 3618 g.)
  11. Ovadia Yosef (vist 3423 g.)
  12. Birkàt hammazón (vist 3332 g.)
  13. Tenákh (vist 3321 g.)
  14. Samuel Jessurun de Mesquita (vist 2973 g.)
  15. Sefardím (vist 2910 g.)
  16. Tefillín (vist 2729 g.)
  17. Tallét (vist 2679 g.)
  18. Cochinilla (vist 2612 g.)
  19. Sefer (vist 2609 g.)
  20. Hebraisk (vist 2599 g.)
  21. Charles-Valentin Alkan (vist 2524 g.)
  22. Aryeh Kaplan (vist 2495 g.)
  23. Portugisarjødiske tengamím (vist 2474 g.)
  24. Bendigamos al altíssimo (vist 2285 g.)
  25. Borecas (vist 2281 g.)
  26. Abraham Geiger (vist 2272 g.)
  27. David Nieto (vist 2253 g.)
  28. Kasjrút (vist 2245 g.)
  29. Djudeospanjol (vist 2162 g.)
  30. Jødekakor (vist 2127 g.)
  31. Esnogaen i Amsterdam (vist 2111 g.)
  32. Bacalao (vist 2093 g.)
  33. Camille Pissarro (vist 2076 g.)
  34. Esnogaen i Creechurch Lane i London (vist 2016 g.)
  35. Asjkenazím (vist 1991 g.)
  36. Generelt om jødedom (vist 1988 g.)
  37. Mosjé ben Maimón (vist 1971 g.)
  38. Emanuel Mendez da Costa (vist 1936 g.)
  39. Asenát Barzani (vist 1936 g.)
  40. Bevis Marks-esnogaen (vist 1872 g.)
  41. Mezuzá (vist 1849 g.)
  42. Det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg (vist 1807 g.)
  43. Kastiljansk (vist 1798 g.)
  44. Adolph de Lemos (vist 1747 g.)
  45. Ephraim Wolff Koritzinsky (vist 1700 g.)
  46. Kahal Kados Newe Salom (vist 1644 g.)
  47. Grace Aguilar (vist 1614 g.)
  48. Mordecai Kaplan (vist 1610 g.)
  49. Abraham Lopes Cardozo (vist 1608 g.)
  50. Israelitischer Tempel i Poolstraße i Hamborg (vist 1530 g.)
  51. Torá (vist 1522 g.)
  52. Ḥajjím Joséf Davíd Azulái (vist 1485 g.)
  53. Jiddisch (vist 1444 g.)
  54. Moritz Rabinowitz (vist 1437 g.)
  55. David Abraham Bueno de Mesquita (vist 1409 g.)
  56. Rabbinar (vist 1360 g.)
  57. Cochinijødar (vist 1345 g.)
  58. Kohén (vist 1328 g.)
  59. Det mosaiske trossamfund i Oslo (vist 1293 g.)
  60. Romaniotes (vist 1285 g.)
  61. Vaflar (vist 1284 g.)
  62. Rezabok (vist 1275 g.)
  63. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist 1270 g.)
  64. Isaac Bashevis Singer (vist 1245 g.)
  65. Menasseh Ben Israel (vist 1235 g.)
  66. Halakhá (vist 1209 g.)
  67. Sefer Beresjít (vist 1191 g.)
  68. Samaritanarar (vist 1168 g.)
  69. Hekhál (vist 1147 g.)
  70. Berurijjá (vist 1139 g.)
  71. Leví ben Geresjón (vist 1122 g.)
  72. Abraham de Casseres (vist 1119 g.)
  73. Økokasjrút (vist 1118 g.)
  74. Ladino (vist 1112 g.)
  75. Tisjngá beáb (vist 1102 g.)

Personlige verkty