Emne:Jødedom

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

BAHA’IISLAMJØDEDOMROMANIFOLKSAMARSIKHISMEKYSTKULTURLANDBRUK

JØDEDOM • kasjrút • esnogas • høgtider
ortodoks • masorti (konservativ) • rekonstruksjonistisk • förnyelse • progressiv
Skandinavia • sefardím • asjkenazím • romaniotes • karaím • sjomerím

Esnogaen i Amsterdam opplyst med levande ljøs ein januarkveld.
Foto: Massimo Catarinella
Esnoga.jpg

Jødedommen er den religiøse kulturen ått det jødiske folket. Han er ein av dei først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av dei eldste religiøse tradisjonane som enno blir praktisert utan avbrott. Trusprinsippa og historia ått jødedommen danar ein hovuddel av grunnstammen i dei andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islam (med dei to utleidde religionane bahá’ítru og sikhisme). Den hebraiske Bibelen, Tenákh (Torá, Nebiím, Ketubím), er såleis òg helig skrift för dei kristne, som kallar han Det gamle testamentet. Jødedommen let seg ikkje enkelt definere inn i konvensjonelle vestlige kategoriar som religion, etnisitet eller kultur — delvis på grunn av si godt over 3000 år gamle, samenhengande historie.   Les meir ...

Det religiøst-politiske rammeverket

för artiklane om jødedommen her på Alnakka.net er tradisjonell sefardisk rabbinsk jødedom, inkludert tradisjonell-egalitær jødedom.

Heilt generelle ting

finn du her. Sjå gjenom ordlista eller søk i søkjefeltet til venstre om du er ute etter å finne éin spesiell ting. Uttale: Kh blir uttala med ein raspande baktungelyd som i tysk Bach. Har du problem med skrifttekna finn du tips om installering av oppdaterte fontar og liknande her.

Dagen i dag


Artiklar

Sigrid de Lemos (Vaare falne).jpg
Sigrid de Lemos (f. 8. mars 1883 i Kristiania; d. 1942 i Auschwitz) var språklærar i Oslo. Ho vart fødd 8. mars 1883 i Kristiania som det andre av tre born ått Rosalie de Lemos, f. Nathan (f. 1855 i Rendsburg; d. 1930 i Oslo) og Adolph de Lemos (f. 1848 i Hamburg; d. 1900 i Kristiania). Ho tok handelsskulen, og etter det studerte ho språk i utlandet. Da ho kom tilbake til Oslo etter studia, arbeidde ho som språklærarinne i Oslo. Den 26. november 1942 vart ho arrestert fördi ho var jøde. Ho vart sendt til Rådhuskaia der ho og 528 andre norske jødar vart deportert med fangeskipet DS «Donau» til Stettin; derifrå gikk transporten vidare med tog til Auschwitz, der ho trulig vart drepa ved ankomst.   Les meir …
David Glick (1907- ).jpg
David Glick (f. 4.10.1907 i Trondhjem; d. 22.01.1943 i Auschwitz) var ein asjkenazisk ekspeditør og transportarbeidar som vaks opp i Trondhjem. Han flytta til SunndalsøraNordmør laurdagen den 6. september 1941 og arbeidde som transportassistent der fram til han vart arrestert av nazistane den 27. oktober 1942. Den 26. november vart han deportert med fangeskipet Donau og sendt til Auschwitz, der han vart drepen den 22. januar 1943.   Les meir …
Rabbin Gabriel Farhi.jpg
Gabriel Farhi (f. 1968) er ein liberal rabbinar av osmansk-sefardisk slekt frå Frankrike. Gabriel Farhi vart fødd den 25. mai 1968 som son av rabbinar Daniel Farhi. Han studerte ved det rabbinske seminaret Leo Baeck College i London og vart ordinert som rabbinar der i 1996. Til daglig arbeider han som rabbinar i synagogen i rue Gaston de Caillavet i 15ème arrondissement i Paris og som sjukehusrabbinar ved l’Hôpital européen Georges-Pompidou i Paris. Han er òg ein av de tre rabbinarane som ledar Mouvement Juif Libéral de France (‘den liberale jødiske rørsla i Frankrike’).   Les meir …
David Woolf Marks (18111909) var den første åndelige ledaren för West London Synagogue of British Jews og blir rekna som «far ått den engelske reformjødedommen». David Woolf Marks vart fødd den 22. november 1811 i London. Han utdana seg ved Jews’ Free School i London. Han fungerte som pupil-teacher (lærarpraktikant) ved Solomon’s boarding-school i Hammersmith i fem år, og etter detta vart han assisterande lesar ved St. Alban’s Synagogue. Han sa opp den sistnemnte stillinga for å reise til Liverpool som assisterande lesar og sekretær. I Liverpool kom reformlegninga hans til uttrykk ved at han nekta å lesa frå Toráen på andre dagen av sjelósj regalím.   Les meir …


 
Parasjàt hasjabúang (vekkoavsnitt av Bibelen)

Her kjem etterkvart ei vekkosvis spalte med vekkoavsnittet av Tenákh (Bibelen). Inntil vidare følgjer ikkje spalta vekkone, sidan fleirtalet av vekkoavsnitta ikkje er klare enno. Eit eksempel på vekkoavsnitt:


Parasjàt Emór

Torá

(Vajjikrá (3. mos.) 21:1–24:9) I parasjàt Emór hører vi om reinheitsförskriftene för kohaním. Vi hører òg om kva för dyr som kan ofrast og om korleis ein skal halde dem under oppsyn i ei vekka före dei blir ofra, slik at ein veit at dei er lytefrie.

I bolken om helgedagsförskriftene les vi om sjabbát, om pesaḥ, om sefiràt hangómer (kornbandtelinga), om sjabungót, og om helgedagane i den sjuande månaden (rosj hasjaná, kippúr og sukkót). Vi les så om ner tamíd (det evige ljøset i Tempelet) og om sjabbátofferet med dei tolv skodebrøda.

Den siste delen av parasjàt Emór handlar om avstraffing för brottsverka blasfemi, drap og dyremishandling.

Haftará

(Jeḥezkél (Ezekiel) 44:15–31)
 

Aktuell høgtid eller merkedag

Cph hagada17b massa.jpg
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח ['pesaḥ]), òg skreve pesach, eller páscua de las cenceñas, ofte kalla jødisk påske på norsk, er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Vi rører ikkje vanlige korn- og brødvaror i alle de sju eller åtte dagane pesah varer. For å unngå olovlig mat, lagar eller kjøper vi berre spesielle matvaror för pesaḥ som er garantert frie för dei fem kornslaga anna enn i form av maṣṣót. Den første kvelden, og oftast òg den andre, held vi eit spesielt påskemåltid med symbolske matretter som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), bitre urter, eit grilla lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minne om mørtelen de israelittiske slavane bruka i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i dessa matrettene og andre rituelle handlingar les vi Haggadá sjel pesaḥ om utgangen av Egypt.


 
Mat

Bourekas.jpg
Borecas svarar til börektyrkisk og finst på menyen i mange tyrkisk-drevne gatekjøken i Norge under namnet børek. I sin typiske tyrkiske versjon er børeken ein innbakt butterdeigspai på størrelse med ein munnfull eller tre med fyll av fetaost og grønsaker — gjerne gulrøter og spinat. Sefardím i Det osmanske riket slo ihop den tyrkiske børeken og sine iberiske pastelas (òg kalla empanadas, pastillas, pastidas) til den karakteristiske osmansk-sefardiske matretten borecas.   Les meir …
Cidro.jpg
Etróg (hebr. אֶתְרוֹג; lat. Citrus medica), òg kalla cedrat, sukatsitron eller søtsitronnorsk, er ei veldig aromatisk, sitronliknande frukt i sitrusfamilien. Etróg er eitt av slaga i arbangá miním (dei fire slaga) som blir bruka symbolsk under sukkót (páscua de las cabañas, lauvhyttefesten). I tillegg blir albedoen (det kvite området mellom ytterskalet og sjølve fruktkjøttet) bruka til å laga sukatar. I tidligare tider har skalet vorte bruka som medisin og som parfyme för kledor.   Les meir …
Olve haroset 300px.jpg
Ḥaróset (hebr. חֲרֽוֹסֶת ḥă'rōset) er ei blanding av frukt, nøtter, vin eller eddik og eventuelt krydder som blir bruka som ein av dei symbolske matrettene under den jødiske haggadáen på dei to første kveldane av pesaḥ (den jødiske påska). Ḥaróseten symboliserer mørtelen som israelittane bruka under slaveriet i Egypt.   Les meir …


 
Personar

Auto de fé.jpg
Ein autodafé (gjenom pt. auto-da-fé frå lat. actus de fide) var den avsluttande, offentlige delen av ei rettssak mot mistenkte kjettarar, inkludert mistenkte kryptojødar, utført av Den spanske inkvisisjonen (14811834) og Den portugisiske inkvisisjonen (15361821). Under autodaféen vart de tiltalte enten dømt eller frikjent, og de dømte vart ofte avstraffa på staden.   Les meir …
Den portugisiske Nakskauer Menighed med Henriques-esnogaen i København i Danmark vart oppretta i eller rett före 1750 av Henriques-brørne som arvtakar etter den første esnogaen i København, som hade vore dreven av Isak Granada (d. 1731). Förstandaren kring 1784 var Abraham Henriques. Esnogaen låg da trulig i Snaregade, der Marcus Valentin, Jacob Moses Magnus, Samuel Fraenkel og Moses Bendix Schiff budde med familiane sine. Esnogaen brann ner i den store brannen i 1795. Trulig etablerte menigheita den nye esnogaen i Gammel Mønt, der förstandaren, silke- og klædekræmmer Moses Ruben Henriques budde i mange år.   Les meir …
Yitzhak Navon (f. 1921).jpg
Yitzhak Navon (יצחק נבון, f. 9. april 1921 i Jerusjalaim, d. 6. november 2015 i Jerusjaláim) var ein israelsk politikar, diplomat og författar. Han var Israels 5. president i åra 1978–1982 som medlem av sentrums/venstre-partiet Hammaˤarakh. Han var den første israelske presidenten som var fødd i Jerusalem, der familien på farssida hans har budd sidan 1600-talet. I 2005 vart han kåra som den 108. beste israelaren nån gong i ei meiningsmåling utført av den israelske nyheitsnettstaden Ynet. Yitzhak Navon vart fødd i Jerusalem i ein sefardisk rabbinar-familie. På farssida er han etterkommar etter spanske jødar som busette seg i Det osmanske riket etter bortvisinga av jødane frå Kastilja i 1492. Familien (Barukh Mizraḥi-familien eller Al Mashraki) flytta frå det novarande Tyrkia til Jerusalem i 1621.   Les meir …


 
Sentrale artiklar

SKRIFTER: Tenákh (Torá · Nebiím · Ketubím)
Talmúd (Misjná · Jerusjalmí · Bablí · Toseftá) · medrásj · Emunót vedengót
Misjné Torá · Túr · Sjulḥán ngarúkh · Tseine ureine · Thesouro dos Dinim · Mengám longéz
LÆRDOM ḥeder (småskule) · meldado (studiekveld) · mekhiná (førebuingsår) · jesjibá (seminar) · sjingúr (studieøkt) · semikhá (ordinering) ·
SYMBOL tallét (bønesjal) · tefillín (bønereimer) · mezuzá · luláb · sjofár (bukkehorn) · rimmón (granateple)
SYNAGOGAR:   synagoge · Hekhál (ark) · sefer (séfer Torá, torárull) · tebá (leseplattform) · minján · sjalíaḥ ṣibbúr · ḥazzán (kantor) · rabbinar · sjàḥarít (morgongudstjeneste) · musáf (tilleggsgudstjeneste) · minḥá (ettermiddagsgudstjeneste) · nengilá  (avsluttande ettermiddagsgudstjeneste (berre på kippúr)) · ngarbít (kveldsgudstjeneste)
SJABBÁT sjabbát · hadlakat nér (ljøstenning) · kiddúsj (signing av vinen) · birkàt hammazón (signing etter maten) · habdalá
HØGTIDER høgtider · pesaḥ (påske) · sefiràt hangómer · lag langómer · sjabungót (vekkofesten, pinse) · tisjngá beáb · seliḥót · rosj hasjaná (nyår) · kippúr (soningsdagen) · sukkót (lauvhyttefesten) · ḥanukká (lyshøgtida) · tu bisjbát · purím (“karneval”)
LIVET:   Barndom: fødsel · berít milá (omskjering/namngjeving av gut) · pidjón habbén · zebed habbát (namngjeving av jente)
Ungdom: bar miṣvá (konfirmasjon av gut) · bat miṣvá (konfirmasjon av jente) · bat ḥájil (konfirmasjon av jente)
Ekteskap: ḥuppá (bryllaup) · ketubbá · get · jibbúm (leviratekteskap) · ḥaliṣá (avvising av jibbúm (leviratekteskap))
Sjukdom og heiling: arvelige sjukdommar · mi sjebberákh · rogativa (forbøn) · birkàt gomél (takkseiingsbøn)
Død og sorg: levajá (gravferd) · hasjkabá (minnebøn) · Kaddísj
MAT: jødisk mat · kasjrút · sjeḥitá (schächting) · sjabbát · jom tób · pesaḥ
Matretter: bacalao (torsk med tomat og løk) · beiglech (vassrundstykke) · birkes (frøloff) · bimuelos (berlinerbollar) · borecas (børek) · codrero al horno (omnssteikt lammebog) · falafel (friterte kikerterbollar) · gefillte fish (fiskebollar) · ḥammín (dafina, tsjólnt) · ḥaróset (fruktsaus for pesaḥ) · maṣṣá (flatbrød, usyra brød) · pescado frito (panert fisk) · pittá (flatkaker)
MUSIKK: sefardisk · klezmer · jiddisch
SPRÅK: hebraisk · arameisk · jødearabisk · ladino (omsettingsspansk) · djudíospanjol (djudezmo, jødespansk) · jiddisch
RETNINGAR:   samaritansk · karaittisk ·
rabbinsk: mizraḥisk · sefardisk · romaniotisk · italkisk · asjkenazisk
ortodoks · masorti (konservativ) · rekonstruksjonistisk · progressiv · fornying · humanistisk


 
Populære sidor

  1. Portugisarjødar (vist 74956 g.)
  2. Jødedom (vist 30089 g.)
  3. David Aaron de Sola (vist 12145 g.)
  4. Baruch Spinoza (vist 11830 g.)
  5. Der Türkische Tempel (vist 10442 g.)
  6. Ishac Aboab da Fonseca (vist 9956 g.)
  7. Ovadia Yosef (vist 8939 g.)
  8. Jødar (vist 7054 g.)
  9. Synagogen i Bergstien i Oslo (vist 6550 g.)
  10. Aryeh Kaplan (vist 5843 g.)
  11. Esnoga (vist 5296 g.)
  12. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist 5097 g.)
  13. Birkàt hammazón (vist 5097 g.)
  14. Abraham Geiger (vist 4797 g.)
  15. Der Ritus der portugiesischen Synagoge. Hamburg, Oct. 1837. (vist 4745 g.)
  16. Tenákh (vist 4572 g.)
  17. Charles-Valentin Alkan (vist 4484 g.)
  18. Sefardím (vist 4482 g.)
  19. Esnogaen i Amsterdam (vist 4324 g.)
  20. Emanuel Mendez da Costa (vist 4300 g.)
  21. Samuel Jessurun de Mesquita (vist 4046 g.)
  22. Hebraisk (vist 3990 g.)
  23. Cochinilla (vist 3972 g.)
  24. David Nieto (vist 3757 g.)
  25. Kahal Kados Newe Salom (Altona 1771-1882) (vist 3629 g.)
  26. Tefillín (vist 3594 g.)
  27. Tallét (vist 3591 g.)
  28. Kasjrút (vist 3588 g.)
  29. Portugisarjødiske tengamím (vist 3552 g.)
  30. Generelt om jødedom (vist 3519 g.)
  31. Sefer (vist 3436 g.)
  32. Camille Pissarro (vist 3415 g.)
  33. Bendigamos al altíssimo (vist 3386 g.)
  34. Borecas (vist 3337 g.)
  35. Djudeospanjol (vist 3315 g.)
  36. Kahal Kados Bet Israel (Hamborg 1855-1934) (vist 3298 g.)
  37. Det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg (vist 3283 g.)
  38. Esnogaen i Creechurch Lane i London (vist 3219 g.)
  39. Bacalao (vist 3206 g.)
  40. Emanuel Aguilar (vist 3192 g.)
  41. Asjkenazím (vist 3173 g.)
  42. Grace Aguilar (vist 3149 g.)
  43. Jødekakor (vist 3128 g.)
  44. Mosjé ben Maimón (vist 3106 g.)
  45. Adolph de Lemos (1848–1900) (vist 3073 g.)
  46. Asenát Barzani (vist 3019 g.)
  47. Bevis Marks-esnogaen (vist 3001 g.)
  48. Israelitischer Tempel i Poolstraße i Hamborg (vist 2904 g.)
  49. Ephraim Wolff Koritzinsky (1883–1942) (vist 2794 g.)
  50. Kastiljansk (vist 2791 g.)
  51. Jewish Theological Seminary of America (vist 2790 g.)
  52. Isaac Bashevis Singer (vist 2729 g.)
  53. Leví ben Geresjón (vist 2687 g.)
  54. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist 2634 g.)
  55. Abraham Lopes Cardozo (vist 2563 g.)
  56. David Abraham Bueno de Mesquita (vist 2532 g.)
  57. Ḥajjím Joséf Davíd Azulái (vist 2528 g.)
  58. Moritz Rabinowitz (vist 2431 g.)
  59. Di mangase-buch (vist 2423 g.)
  60. Abraham de Casseres (vist 2392 g.)
  61. Mordecai Kaplan (vist 2339 g.)
  62. Mezuzá (vist 2330 g.)
  63. Cochinijødar (vist 2320 g.)
  64. Abigail Rebecca Samuda (vist 2251 g.)
  65. Jiddisch (vist 2203 g.)
  66. Torá (vist 2196 g.)
  67. Det mosaiske trossamfund i Oslo (vist 2184 g.)
  68. Rabbinar (vist 2178 g.)
  69. Kahal Kados Bet Israel (Hamborg 1935-1940) (vist 1911 g.)
  70. Tisjngá beáb (vist 1889 g.)
  71. Halakhá (vist 1834 g.)
  72. Sefer Beresjít (vist 1814 g.)
  73. Romaniotes (vist 1811 g.)
  74. Rezabok (vist 1805 g.)
  75. Kohén (vist 1758 g.)

Personlige verkty