Emne:Jødedom

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

BAHA’IISLAMJØDEDOMROMANIFOLKSAMARSIKHISMEKYSTKULTURLANDBRUK

JØDEDOM • KASJRUT • ESNOGAS • HØGTIDER
ORTODOKS • MASORTI • REKONSTRUKSJONISTISK • FÖRNYELSE • PROGRESSIV
SEFARDIM • SKANDINAVIA • ASJKENAZIM • ROMANIOTES


karaittisk • samaritansk

Sjibbólet sjungál, eller toradsbygg, er eitt av dei fem kornslaga som eignar seg til surdeig, og som dermed er forbodne under pesaḥ anna enn i form av maṣṣót. (Foto: USDA)
Esnoga.jpg

Jødedommen er den religiøse kulturen ått det jødiske folket. Han er ein av de først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av de eldste religiøse tradisjonane som framleis blir praktisert utan avbrott. Trusprinsippa og historia ått jødedommen danar ein hovuddel av grunnstammen i de andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islam (med de to utleidde religionane bahá’ítru og sikhisme). Den hebraiske Bibelen, Tenákh, er såleis òg helig skrift for de kristne og blir kalla Det gamle testamentet av dem. Jødedommen let seg ikkje enkelt definere inn i konvensjonelle vestlige kategoriar som religion, etnisitet eller kultur — delvis på grunn av si godt over 3000 år gamle, samenhengande historie. I denna tida har jødane opplevd slaveri, anarkistisk sjølvstyre, teokratisk sjølvstyre, erobring, okkupasjon og eksil. Det jødiske folket har vore i kontakt med, og vorte påverka av, gammelegyptisk, babylonsk, persisk, hellenistisk og romersk kultur så vel som renessansen, opplysningstida (sjå f.eks. haskalá) og 1800-talets nasjonalromantikk og nasjonalisme. Ut frå denna bakgrunnen har Daniel Boyarin hevda at “Jewishness disrupts the very categories of identity, because it is not national, not genealogical, not religious, but all of these, in dialectical tension.” («Jødiskheit strid mot sjølve grunnkategorien ‘identitet’ fordi ho ikkje er nasjonal, ikkje genealogisk, ikkje religiøs, men alle dessa i dialektisk spenning.»)   Les meir ...

Det religiøst-politiske rammeverket

för artiklane om jødedommen her på Alnakka.net er tradisjonell sefardisk rabbinsk jødedom, inkludert tradisjonell-egalitær jødedom.

Heilt generelle ting

finn du her. Sjå gjenom ordlista eller søk i søkjefeltet til venstre om du er ute etter å finne éin spesiell ting. Uttale: Kh blir uttala med ein raspande baktungelyd som i tysk Bach. Har du problem med skrifttekna finn du tips om installering av oppdaterte fontar og liknande her.

Dagen i dag


Artiklar

Kahal Kados Bet Israel i Hamborg vart grunnlagt i 1652 da dei tre tidligare portugisarjødiske menigheitene K”K Talmud Tora, K”K Keter Tora og K”K Nevé Salom slo seg i hop. Esnogaen vart bygd i sørvestenden av Alter Wall, der K”K Nevé Salom hade halde til sidan 1612. Esnogaen vart selt til høgtyske jødar i 1835, og han brann ner fredagsmorgonen den 6. mai 1842 under den store Hamborgbrannen den 5.8. mai. Menigheita fortsette i provisoriske lokale heilt til den nye esnogaen i Zweite Marktstraße 6 stod klar i september 1855.   Les meir …
Abraham Baer (1834-1894).jpg
Abraham Baer (fødd i 26. desember 1834 i Filehne i Prøyssen (no Wieleń i Polen); død den 7. mars 1894 i Göteborg i Sverige) var ein tysk-asjkenazisk ḥazzán, musikar og komponist. Far hans ville at han skulle bli rabbinar, men Abraham var så glad i musikk og synagogesong at han velte å bli ḥazzán (kantor) i staden. I særdeles ung alder flytta han til Tyskland og tok timar för å förberede seg til livet som ḥazzán. Han var ḥazzán i Pakosch og Schwetz i Vestprøyssen ei stund; og i 1857 fikk han ein post i Göteborgs synagoga. Han var alt godt förbereidd i hebraisk og Talmúd, og han eigna tida si til å tileigne seg verdslige kunnskapar, inkludert musikkvitskap. Hovudfokuset hans var innaför jødiske tradisjonelle melodiar, eit felt som hade vorte lite utforska fram til da. I 1871, etter femten års hardt arbeid, gav han ut verket Bā'al Tefillah, oder der Practische Vorbeter, ei omfattande samling av jødiske tradisjonelle melodiar.   Les meir …
Synagoge Neve Shalom Altona.jpg
Kahal Kados Newe Salom, eller Esnogaen i Altona, vart bygd etter løyve av 22. mars 1771 frå kong Christian VII av Danmark-Norge og innvigd den 6. september samma året. Esnogaen, som låg i bakgården til Bäckerstraße 12–14 (novarande Hoheschulstraße), vart bruka av det portugisarjødiske samfunnet i Altona fram til det vart oppløyst i 1882. Bygninga vart selt til Det høgtysk-israelittiske samfunnet i Altona i 1887. I 1940 vart bygninga ekspropriert til Hamborg by og reva.   Les meir …
627 innocentiastr 37.jpg
Kahal Kados Bet Israel i Innocentiastraße i Harvestehude i Hamborg vart innvigd torsdagen den 14. mars 1935 kl. 20:00 som den siste synagogen som vart innvigd i Nazi-Tyskland. Ḥakhám (rabbinar) var Selomo Rodrigues Pereira.   Les meir …


 
Parasjàt hasjabúang (vekkoavsnitt av Bibelen)

Her kjem etterkvart ei vekkosvis spalte med vekkoavsnittet av Tenákh (Bibelen). Inntil vidare følgjer ikkje spalta vekkone, sidan fleirtalet av vekkoavsnitta ikkje er klare enno. Eit eksempel på vekkoavsnitt:


Parasjàt Emór

Torá

(Vajjikrá (3. mos.) 21:1–24:9) I parasjàt Emór hører vi om reinheitsförskriftene för kohaním. Vi hører òg om kva för dyr som kan ofrast og om korleis ein skal halde dem under oppsyn i ei vekka före dei blir ofra, slik at ein veit at dei er lytefrie.

I bolken om helgedagsförskriftene les vi om sjabbát, om pesaḥ, om sefiràt hangómer (kornbandtelinga), om sjabungót, og om helgedagane i den sjuande månaden (rosj hasjaná, kippúr og sukkót). Vi les så om ner tamíd (det evige ljøset i Tempelet) og om sjabbátofferet med dei tolv skodebrøda.

Den siste delen av parasjàt Emór handlar om avstraffing för brottsverka blasfemi, drap og dyremishandling.

Haftará

(Jeḥezkél (Ezekiel) 44:15–31)
 

Aktuell høgtid eller merkedag

Cph hagada17b massa.jpg
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח ['pesaḥ]), òg skreve pesach, eller páscua de las cenceñas, ofte kalla jødisk påske på norsk, er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Vi rører ikkje vanlige korn- og brødvaror i alle de sju eller åtte dagane pesah varer. For å unngå olovlig mat, lagar eller kjøper vi berre spesielle matvaror för pesaḥ som er garantert frie för dei fem kornslaga anna enn i form av maṣṣót. Den første kvelden, og oftast òg den andre, held vi eit spesielt påskemåltid med symbolske matretter som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), bitre urter, eit grilla lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minne om mørtelen de israelittiske slavane bruka i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i dessa matrettene og andre rituelle handlingar les vi Haggadá sjel pesaḥ om utgangen av Egypt.


 
Mat

Dvorah latkes.gif
Latkes (jid. לאַטקעס), eller frityrsteikte potetlappar, er ein asjkenazisk matrett. För de fleste asjkenazím er latkes den erketypiske ḥanukkámaten. I våre dagar blir latkes vanligvis laga av raspa potetar, løk og egg og frityrsteikt i vegetabilsk olje. Ein serverer gjerne eplesaus (eplemos) og/eller rømme (evt. yoghurt) til.   Les meir …
0214 pesahmat ris mais.jpg
Kva matvaror som er tillatne under pesaḥ (jødisk påske) varierer en del mellom olike jødiske gruppor. Det grunnleggande trekket som er felles för alle er at all ḥaméṣ — det vil seie syrna eller gjæra mat av dei fem kornslaga (kveite, spelt, vanlig bygg, toradsbygg og rug — er förboden både å eiga og å eta alle de sju eller åtte dagane pesaḥ varer. De fleste tradisjonelle asjkenazím, og i seinare hundreår mange europeiske sefardím òg, avstår frå å eta kitnijjót (belgvekstar, særlig i tørka tilstand) under pesaḥ på grunn av at mjøl frå dei her belgvekstane (slik som ertermjøl) kan komma til å bli förveksla med mjøl frå dei fem kornslaga. Meiningane om ris er delte. Dei fleste sefardím et ris under pesaḥ, men asjkenazím reknar ris til kitnijjót, som dei avstår frå å eta.   Les meir …
Schect.jpg
Sjeḥitá (hebr. שְׁחִיטָה [šəḥī'ṭā]) eller schächting (gjenom tysk frå jid. שׁעכטן shechtn) vil seie slakting etter jødiske religiøse förskrifter og blir normalt utført av ein spesialutdana sjoḥét. Slaktemåten liknar mykje på dhabiḫa (muslimsk ḥalāl-slakting); og i tillegg har sjeḥitá fellestrekk med det ein finn såvel blant tradisjonelle reindriftssamar som blant tradisjonelle norske bønder og småbrukarar. Det er såleis ein tradisjon med djupe røter i skandinavisk kultur heller enn eit frammundelement her til lands.   Les meir …


 
Personar

David Nieto.jpg
David Nieto (16541728) var ḥakhám för det portugisarjødiske samfunnet i London. David Nieto vart fødd i Venezia i 1654. Han begynte yrkeskarrieren som dokter og som jødisk prekar i Livorno i Italia. Der skreiv han verket Paschologia (på italiensk; utg. Köln 1702), der han tok for seg olikheitene i kalenderutrekninga i de greske, romerske og jødiske trussamfunna og viste feilane som hade sneke seg inn i den kristne kalenderen frå det første nikenarkonsiliet til 1692.   Les meir …
Rabbin Gabriel Farhi.jpg
Gabriel Farhi (f. 1968) er ein liberal rabbinar av osmansk-sefardisk slekt frå Frankrike. Gabriel Farhi vart fødd den 25. mai 1968 som son av rabbinar Daniel Farhi. Han studerte ved det rabbinske seminaret Leo Baeck College i London og vart ordinert som rabbinar der i 1996. Til daglig arbeider han som rabbinar i synagogen i rue Gaston de Caillavet i 15ème arrondissement i Paris og som sjukehusrabbinar ved l’Hôpital européen Georges-Pompidou i Paris. Han er òg ein av de tre rabbinarane som ledar Mouvement Juif Libéral de France (‘den liberale jødiske rørsla i Frankrike’).   Les meir …
13834cr2 Joav Melchior.jpg
Joav Melchior (f. 1978) er ein norsk–israelsk, asjkenazisk-ortodoks rabbinar. Han har vore rabbinar i Det mosaiske trossamfund i Oslo sidan august 2006. Joav er son ått rabbinar Michael Melchior.   Les meir …


 
Sentrale artiklar

SKRIFTER: Tenákh (Torá · Nebiím · Ketubím)
Talmúd (Misjná · Jerusjalmí · Bablí · Toseftá) · medrásj · Emunót vedengót
Misjné Torá · Túr · Sjulḥán ngarúkh · Tseine ureine · Thesouro dos Dinim · Mengám longéz
LÆRDOM ḥeder (småskule) · meldado (studiekveld) · mekhiná (førebuingsår) · jesjibá (seminar) · sjingúr (studieøkt) · semikhá (ordinering) ·
SYMBOL tallét (bønesjal) · tefillín (bønereimer) · mezuzá · luláb · sjofár (bukkehorn) · rimmón (granateple)
SYNAGOGAR:   synagoge · Hekhál (ark) · sefer (séfer Torá, torárull) · tebá (leseplattform) · minján · sjalíaḥ ṣibbúr · ḥazzán (kantor) · rabbinar · sjàḥarít (morgongudstjeneste) · musáf (tilleggsgudstjeneste) · minḥá (ettermiddagsgudstjeneste) · nengilá  (avsluttande ettermiddagsgudstjeneste (berre på kippúr)) · ngarbít (kveldsgudstjeneste)
SJABBÁT sjabbát · hadlakat nér (ljøstenning) · kiddúsj (signing av vinen) · birkàt hammazón (signing etter maten) · habdalá
HØGTIDER høgtider · pesaḥ (påske) · sefiràt hangómer · lag langómer · sjabungót (vekkofesten, pinse) · tisjngá beáb · seliḥót · rosj hasjaná (nyår) · kippúr (soningsdagen) · sukkót (lauvhyttefesten) · ḥanukká (lyshøgtida) · tu bisjbát · purím (“karneval”)
LIVET:   Barndom: fødsel · berít milá (omskjering/namngjeving av gut) · pidjón habbén · zebed habbát (namngjeving av jente)
Ungdom: bar miṣvá (konfirmasjon av gut) · bat miṣvá (konfirmasjon av jente) · bat ḥájil (konfirmasjon av jente)
Ekteskap: ḥuppá (bryllaup) · ketubbá · get · jibbúm (leviratekteskap) · ḥaliṣá (avvising av jibbúm (leviratekteskap))
Sjukdom og heiling: arvelige sjukdommar · mi sjebberákh · rogativa (forbøn) · birkàt gomél (takkseiingsbøn)
Død og sorg: levajá (gravferd) · hasjkabá (minnebøn) · Kaddísj
MAT: jødisk mat · kasjrút · sjeḥitá (schächting) · sjabbát · jom tób · pesaḥ
Matretter: bacalao (torsk med tomat og løk) · beiglech (vassrundstykke) · birkes (frøloff) · bimuelos (berlinerbollar) · borecas (børek) · codrero al horno (omnssteikt lammebog) · falafel (friterte kikerterbollar) · gefillte fish (fiskebollar) · ḥammín (dafina, tsjólnt) · ḥaróset (fruktsaus for pesaḥ) · maṣṣá (flatbrød, usyra brød) · pescado frito (panert fisk) · pittá (flatkaker)
MUSIKK: sefardisk · klezmer · jiddisch
SPRÅK: hebraisk · arameisk · jødearabisk · ladino (omsettingsspansk) · djudíospanjol (djudezmo, jødespansk) · jiddisch
RETNINGAR:   samaritansk · karaittisk ·
rabbinsk: mizraḥisk · sefardisk · romaniotisk · italkisk · asjkenazisk
ortodoks · masorti (konservativ) · rekonstruksjonistisk · progressiv · fornying · humanistisk


 
Populære sidor

  1. Portugisarjødar (vist 58601 g.)
  2. Jødedom (vist 23733 g.)
  3. David Aaron de Sola (vist 8832 g.)
  4. Baruch Spinoza (vist 8535 g.)
  5. Der Türkische Tempel (vist 6472 g.)
  6. Ishac Aboab da Fonseca (vist 6275 g.)
  7. Ovadia Yosef (vist 5784 g.)
  8. Synagogen i Bergstien i Oslo (vist 5394 g.)
  9. Jødar (vist 5366 g.)
  10. Esnoga (vist 4447 g.)
  11. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist 4224 g.)
  12. Birkàt hammazón (vist 4180 g.)
  13. Tenákh (vist 3808 g.)
  14. Aryeh Kaplan (vist 3630 g.)
  15. Samuel Jessurun de Mesquita (vist 3530 g.)
  16. Sefardím (vist 3427 g.)
  17. Emanuel Mendez da Costa (vist 3186 g.)
  18. Hebraisk (vist 3179 g.)
  19. Charles-Valentin Alkan (vist 3137 g.)
  20. Cochinilla (vist 3131 g.)
  21. Tefillín (vist 3109 g.)
  22. Abraham Geiger (vist 3093 g.)
  23. Tallét (vist 3036 g.)
  24. Portugisarjødiske tengamím (vist 3015 g.)
  25. Sefer (vist 2882 g.)
  26. Esnogaen i Amsterdam (vist 2805 g.)
  27. Borecas (vist 2723 g.)
  28. David Nieto (vist 2670 g.)
  29. Bendigamos al altíssimo (vist 2657 g.)
  30. Djudeospanjol (vist 2644 g.)
  31. Kasjrút (vist 2631 g.)
  32. Camille Pissarro (vist 2566 g.)
  33. Generelt om jødedom (vist 2539 g.)
  34. Bacalao (vist 2534 g.)
  35. Jødekakor (vist 2534 g.)
  36. Asjkenazím (vist 2508 g.)
  37. Asenát Barzani (vist 2482 g.)
  38. Mosjé ben Maimón (vist 2397 g.)
  39. Adolph de Lemos (vist 2344 g.)
  40. Esnogaen i Creechurch Lane i London (vist 2312 g.)
  41. Det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg (vist 2293 g.)
  42. Bevis Marks-esnogaen (vist 2291 g.)
  43. Ephraim Wolff Koritzinsky (vist 2237 g.)
  44. Kastiljansk (vist 2162 g.)
  45. Kahal Kados Newe Salom (Altona 1771-1882) (vist 2142 g.)
  46. Emanuel Aguilar (vist 2086 g.)
  47. Mezuzá (vist 2058 g.)
  48. Israelitischer Tempel i Poolstraße i Hamborg (vist 1979 g.)
  49. David Abraham Bueno de Mesquita (vist 1973 g.)
  50. Mordecai Kaplan (vist 1945 g.)
  51. Grace Aguilar (vist 1908 g.)
  52. Abraham Lopes Cardozo (vist 1868 g.)
  53. Moritz Rabinowitz (vist 1860 g.)
  54. Cochinijødar (vist 1828 g.)
  55. Leví ben Geresjón (vist 1772 g.)
  56. Torá (vist 1767 g.)
  57. Ḥajjím Joséf Davíd Azulái (vist 1760 g.)
  58. Jiddisch (vist 1701 g.)
  59. Rabbinar (vist 1664 g.)
  60. Abraham de Casseres (vist 1654 g.)
  61. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist 1652 g.)
  62. Di mangase-buch (vist 1649 g.)
  63. Det mosaiske trossamfund i Oslo (vist 1643 g.)
  64. Isaac Bashevis Singer (vist 1570 g.)
  65. Kohén (vist 1488 g.)
  66. Menasseh Ben Israel (vist 1473 g.)
  67. Romaniotes (vist 1467 g.)
  68. Rezabok (vist 1462 g.)
  69. Halakhá (vist 1462 g.)
  70. Vaflar (vist 1401 g.)
  71. Berurijjá (vist 1381 g.)
  72. Sefer Beresjít (vist 1375 g.)
  73. Ladino (vist 1357 g.)
  74. Der Ritus der portugiesischen Synagoge. Hamburg, Oct. 1837. (vist 1351 g.)
  75. Samaritanarar (vist 1317 g.)

Personlige verkty