Emne:Jødedom

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

BAHA’IISLAMJØDEDOMROMANIFOLKSAMARSIKHISMEKYSTKULTURLANDBRUK

JØDEDOM • KASJRUT • ESNOGAS • HØGTIDER
ORTODOKS • MASORTI • REKONSTRUKSJONISTISK • FÖRNYELSE • PROGRESSIV
SEFARDIM • SKANDINAVIA • ASJKENAZIM • ROMANIOTES


karaittisk • samaritansk

Joseph Solomon Del Medigo (16. juni 159116. oktober 1655) var ein romaniotisk forfattar, lækjar, matematikar, musikkteoretikar og filosof. Delmedigo verka ei tid som rabbinar i det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg. (Portrett ved W. Delff)

Jødedommen er den religiøse kulturen til det jødiske folket. Han er ein av dei først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av dei eldste religiøse tradisjonane som enno blir praktisert utan avbrott. Trusprinsippa og historia ått jødedommen danar òg ein hovuddel av grunnstammen i dei andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islām (med dei to utleda religionane bahá’í og sikhisme). Den hebraiske bibelen, Tenákh, er såleis òg helig skrift för dei kristne og blir kalla Det gamle testamentet av dem.

Over dei siste kring 2 500 åra har jødedommen ikkje vore monolittisk i praksis og har ikkje retta seg fullt ut etter nån enkelt sentralisert og allment godteken autoritet eller bindande dogme. Trass i dét har jødedommen i alle sine variasjonar halde seg relativt tru mot ei rekkje religiøse prinsipp. Det mest sentrale av dem er trua på éin enkelt, allvetande transcendent Gud som skapte universet og fortsett å spela ein rolle i det. Etter jødisk tru inngikk den Gud som skapte verda ei pakt med det jødiske folket og openberra lovane og boda sine ått dem gjenom Toráen. Jødisk religiøs og kulturell praksis har utgangspunkt i studiet og utøvinga av dei her lovane og boda slik dei blir tolka av dei olike antikke og moderne autoritetane. Les meir ...

Det religiøst-politiske rammeverket

för artiklane om jødedommen her på Alnakka.net er tradisjonell sefardisk rabbinsk jødedom, inkludert tradisjonell-egalitær jødedom.

Heilt generelle ting

finn du her. Sjå gjenom ordlista eller søk i søkjefeltet til venstre om du er ute etter å finne éin spesiell ting. Uttale: Kh blir uttala med ein raspande baktungelyd som i tysk Bach. Har du problem med skrifttekna finn du tips om installering av oppdaterte fontar og liknande her.

Dagen i dag


Artiklar

Herman Fischer (f. 1. januar 1893 i Litauen; d. 2. januar 1943 i Auschwitz) var ein förretningsmann og cellist i Kristiansund. Han dreiv förretninga Beklædningsmagasinet Fix og var cellist i Kristiansund Symfoniorkester og ledar av orkesteret.   Les meir …
Heinsheim-synagoge.jpg
Heinsheim am Neckar er ein landsby som sidan 1972 har sortert som bydel under Bad Rappenau nordvest for Heilbronn i Baden-Württemberg. Det første vi veit om det jødiske samfunnet i Heinsheim er at Den tyske ordenen lét jødar busette seg i Heinsheim frå 1500-talet av. Den første jøden vi veit om i landsbyen var Jud Simon von Heinsheim i 1563. Den jødiske busettinga var på sitt høgaste i 1838, da det budde 118 jødar der.   Les meir …
ReginaJonas1.jpg
Regina Jonas (19021944) var ein rabbinar frå Berlin i Tyskland. Ho var den første kvinna vi veit om i europeisk og nordamerikansk historie som studerte til rabbinar, fikk semikhá som rabbinar og gjorde sosialt, teologisk og religiøst arbeid som rabbinar. Regina Jonas vart fødd i Berlin den 3. august 1902. Far hennar dødde da ho var svært ung. Som mange kvinnor på si tid begynte ho på ei karriere som lærar, men ho kjente at noko mangla. Ho begynte å studere ved Hochschule für die Wissenschaft des Judentums i Berlin og tok seminariekurs för liberale rabbinarar og lærarar. Der oppnådde ho ein akademisk grad som «akademisk religionslærar». Med målet å bli rabbinar, skreiv Regina Jonas ei avhandling som svara til kravet for ordinasjon. Emnet hennar var Kan ei kvinne vara rabbinar etter halakhiske kjeldor?   Les meir …
Franz Reinhold 001.jpg
Der Türkische Tempel (hty.), eller Det tyrkiske tempelet, låg i Zirkusgasse 22 i 2. Wiener Gemeindebezirk Leopoldstadt. Han vart oppført i 18851887 i nymaurisk stil etter tekningar av arkitekten Hugo von Wiedenfeld og innvigd i 1888. Der Türkische Tempel var esnogaen för det sefardiske samfunnet i Wien fram til han vart rasert av austerrikske pøblar under Krystallnatta den 9. november 1938.   Les meir …


 
Parasjàt hasjabúang (vekkoavsnitt av Bibelen)

Her kjem etterkvart ei vekkosvis spalte med vekkoavsnittet av Tenákh (Bibelen). Inntil vidare følgjer ikkje spalta vekkone, sidan fleirtalet av vekkoavsnitta ikkje er klare enno. Eit eksempel på vekkoavsnitt:


Parasjàt Emór

Torá

(Vajjikrá (3. mos.) 21:1–24:9) I parasjàt Emór hører vi om reinheitsförskriftene för kohaním. Vi hører òg om kva för dyr som kan ofrast og om korleis ein skal halde dem under oppsyn i ei vekka före dei blir ofra, slik at ein veit at dei er lytefrie.

I bolken om helgedagsförskriftene les vi om sjabbát, om pesaḥ, om sefiràt hangómer (kornbandtelinga), om sjabungót, og om helgedagane i den sjuande månaden (rosj hasjaná, kippúr og sukkót). Vi les så om ner tamíd (det evige ljøset i Tempelet) og om sjabbátofferet med dei tolv skodebrøda.

Den siste delen av parasjàt Emór handlar om avstraffing för brottsverka blasfemi, drap og dyremishandling.

Haftará

(Jeḥezkél (Ezekiel) 44:15–31)
 

Aktuell høgtid eller merkedag

Cph hagada17b massa.jpg
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח ['pesaḥ]), òg skreve pesach, eller páscua de las cenceñas, ofte kalla jødisk påske på norsk, er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Vi rører ikkje vanlige korn- og brødvaror i alle de sju eller åtte dagane pesah varer. For å unngå olovlig mat, lagar eller kjøper vi berre spesielle matvaror för pesaḥ som er garantert frie för dei fem kornslaga anna enn i form av maṣṣót. Den første kvelden, og oftast òg den andre, held vi eit spesielt påskemåltid med symbolske matretter som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), bitre urter, eit grilla lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minne om mørtelen de israelittiske slavane bruka i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i dessa matrettene og andre rituelle handlingar les vi Haggadá sjel pesaḥ om utgangen av Egypt.


 
Mat

Jødekakor (nyn.; nyn./bm. jødekaker; da. jødekager; sv. judekakor) eller jødebrød (sv. judebröd) er det vanlige namnet på ei gruppe småkakor med sefardisk opphav i skandinavisk kokekunst. Da sefardiske kryptojødar fann vegen frå Spania og Portugal til Nord-Europa kring 1600- og 1700-talet, tok dei med seg element av iberisk sefardisk kultur — inkludert sefardisk (jødisk) og arabisk (muslimsk) kokekunst med sin bruk av sukker i tillegg til meir utbreidde søtstoff som honing og ymse typar fruktsirup. Eitt av dei elementa var småkakor baka med piska egg, sukker og vegetabilsk olje (för eksempel olivenolje) som basis. Karakteristisk för dei her sefardiske småkakone er òg at det er minimalt med væske i dem.   Les meir …
Dvorah latkes.gif
Latkes (jid. לאַטקעס), eller frityrsteikte potetlappar, er ein asjkenazisk matrett. För de fleste asjkenazím er latkes den erketypiske ḥanukkámaten. I våre dagar blir latkes vanligvis laga av raspa potetar, løk og egg og frityrsteikt i vegetabilsk olje. Ein serverer gjerne eplesaus (eplemos) og/eller rømme (evt. yoghurt) til.   Les meir …
Schect.jpg
Sjeḥitá (hebr. שְׁחִיטָה [šəḥī'ṭā]) eller schächting (gjenom tysk frå jid. שׁעכטן shechtn) vil seie slakting etter jødiske religiøse förskrifter og blir normalt utført av ein spesialutdana sjoḥét. Slaktemåten liknar mykje på dhabiḫa (muslimsk ḥalāl-slakting); og i tillegg har sjeḥitá fellestrekk med det ein finn såvel blant tradisjonelle reindriftssamar som blant tradisjonelle norske bønder og småbrukarar. Det er såleis ein tradisjon med djupe røter i skandinavisk kultur heller enn eit frammundelement her til lands.   Les meir …


 
Personar

Mosjé ben Maimón (30. mars 113513. desember 1204), hebr. משֶׁה בֶּן מַיימוֹן [mō'še ben maj'mōn], j.-arab. מוסא אבן מימון ['mūsa ibn may'mūn], gr./lat. Moses Maimonides), mest kjent som Maimonides, var ein dokter, rabbinar og filosof som er særleg kjent för det halakhiske verket Misjné Torá og den filosofiske boka Dalālat al-ha’irīn (meir kjent som Moré nebukhím eller De rådvilles lærar) — ei bok som søkjer å harmonisere jødedommen med vitskap og aristotelisk filosofi. Mosjé ben Maimón vart fødd den 30. mars 1135 i Córdoba i Spania, som på den tida var under muslimsk styre, og studerte Torá under far sin, Maimón, og rebbí Joséf ibn Migásj. Familien flykta til Marokko etter at Córdoba fall og vart innteken av almohadane. I Marokko tok han til seg det meste av den sekulære lærdommen sin da han studerte ved universitetet i Fez. I tida han var der skreiv han det kjente kommentarverket sitt til Misjná.   Les meir …
Rabbinar Sandy Eisenberg Sasso (f. 1947 i Philadelphia, Pennsylvania) er ein rekonstruksjonistisk rabbinar og barnebokförfattar. Ho vart ordinert ved Reconstructionist Rabbinical College i 1974 som den første kvinnelige rabbinaren innaför rekonstruksjonistisk jødedom og den andre kvinnelige rabbinaren nån gong i USA. Sandy Eisenberg Sasso er gift med rabbinar Dennis Sasso.   Les meir …
Seal for the Tribunal of the Holy Office of the Inquisition (Spain).png
El Tribunal del Santo Oficio de la Inquisición, oftast kalla Den spanske inkvisisjonen på norsk, var eit tribunal som vart etablert søndag den 1. november 1478 av regentparet Fernando II de Aragón og Isabel I de Castilla. Målet var å konservere og styrke katolsk ortodoksi i rika deras, som omfatta Kastilja, Aragón og Kongedømmet Sicilia, og å erstatte Den pavelige inkvisisjonen. Alt dei første åra låg hovudfokuset på å slå ner på avvik frå katolsk ortodoksi blant jødiske og muslimske konvertittar til kristendommen. Det fokuset vart intensivert etter dei kongelige dekreta som påbaud at alle jødar (i 1492) og muslimar (i 1503) skulle konvertere eller flytte utur landet. På grunn av ofullstendig dokumentasjon veit vi ikkje nøyaktig kor mange som vart ramma av Den spanske inkvisisjonen, men tilgjengelige data tyder på at så mange som kring 150 000 vart ramma berre i tida 1560–1700; at eigedommar og lausøre tilsvarande mange millionar gulldukatar vart konfiskert, og at tusenvis av menneske vart avretta. Den spanske inkvisisjonen var direkte underlagt det spanske kongehuset. Han var aktiv over store deler av verda fram til sist på 1700-talet, og inkvisisjonen vart først formelt og endelig nerlagt fredag den 15. juli 1831.   Les meir …


 
Sentrale artiklar

SKRIFTER: Tenákh (Torá · Nebiím · Ketubím)
Talmúd (Misjná · Jerusjalmí · Bablí · Toseftá) · medrásj · Emunót vedengót
Misjné Torá · Túr · Sjulḥán ngarúkh · Tseine ureine · Thesouro dos Dinim · Mengám longéz
LÆRDOM ḥeder (småskule) · meldado (studiekveld) · mekhiná (førebuingsår) · jesjibá (seminar) · sjingúr (studieøkt) · semikhá (ordinering) ·
SYMBOL tallét (bønesjal) · tefillín (bønereimer) · mezuzá · luláb · sjofár (bukkehorn) · rimmón (granateple)
SYNAGOGAR:   synagoge · Hekhál (ark) · sefer (séfer Torá, torárull) · tebá (leseplattform) · minján · sjalíaḥ ṣibbúr · ḥazzán (kantor) · rabbinar · sjàḥarít (morgongudstjeneste) · musáf (tilleggsgudstjeneste) · minḥá (ettermiddagsgudstjeneste) · nengilá  (avsluttande ettermiddagsgudstjeneste (berre på kippúr)) · ngarbít (kveldsgudstjeneste)
SJABBÁT sjabbát · hadlakat nér (ljøstenning) · kiddúsj (signing av vinen) · birkàt hammazón (signing etter maten) · habdalá
HØGTIDER høgtider · pesaḥ (påske) · sefiràt hangómer · lag langómer · sjabungót (vekkofesten, pinse) · tisjngá beáb · seliḥót · rosj hasjaná (nyår) · kippúr (soningsdagen) · sukkót (lauvhyttefesten) · ḥanukká (lyshøgtida) · tu bisjbát · purím (“karneval”)
LIVET:   Barndom: fødsel · berít milá (omskjering/namngjeving av gut) · pidjón habbén · zebed habbát (namngjeving av jente)
Ungdom: bar miṣvá (konfirmasjon av gut) · bat miṣvá (konfirmasjon av jente) · bat ḥájil (konfirmasjon av jente)
Ekteskap: ḥuppá (bryllaup) · ketubbá · get · jibbúm (leviratekteskap) · ḥaliṣá (avvising av jibbúm (leviratekteskap))
Sjukdom og heiling: arvelige sjukdommar · mi sjebberákh · rogativa (forbøn) · birkàt gomél (takkseiingsbøn)
Død og sorg: levajá (gravferd) · hasjkabá (minnebøn) · Kaddísj
MAT: jødisk mat · kasjrút · sjeḥitá (schächting) · sjabbát · jom tób · pesaḥ
Matretter: bacalao (torsk med tomat og løk) · beiglech (vassrundstykke) · birkes (frøloff) · bimuelos (berlinerbollar) · borecas (børek) · codrero al horno (omnssteikt lammebog) · falafel (friterte kikerterbollar) · gefillte fish (fiskebollar) · ḥammín (dafina, tsjólnt) · ḥaróset (fruktsaus for pesaḥ) · maṣṣá (flatbrød, usyra brød) · pescado frito (panert fisk) · pittá (flatkaker)
MUSIKK: sefardisk · klezmer · jiddisch
SPRÅK: hebraisk · arameisk · jødearabisk · ladino (omsettingsspansk) · djudíospanjol (djudezmo, jødespansk) · jiddisch
RETNINGAR:   samaritansk · karaittisk ·
rabbinsk: mizraḥisk · sefardisk · romaniotisk · italkisk · asjkenazisk
ortodoks · masorti (konservativ) · rekonstruksjonistisk · progressiv · fornying · humanistisk


 
Populære sidor

  1. Portugisarjødar (vist 38312 g.)
  2. Jødedom (vist 18054 g.)
  3. David Aaron de Sola (vist 6979 g.)
  4. Baruch Spinoza (vist 6378 g.)
  5. Synagogen i Bergstien i Oslo (vist 4755 g.)
  6. Der Türkische Tempel (vist 4736 g.)
  7. Jødar (vist 4629 g.)
  8. Ishac Aboab da Fonseca (vist 4371 g.)
  9. Esnoga (vist 3815 g.)
  10. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist 3719 g.)
  11. Ovadia Yosef (vist 3572 g.)
  12. Birkàt hammazón (vist 3497 g.)
  13. Tenákh (vist 3437 g.)
  14. Samuel Jessurun de Mesquita (vist 3041 g.)
  15. Sefardím (vist 2969 g.)
  16. Tefillín (vist 2783 g.)
  17. Cochinilla (vist 2738 g.)
  18. Tallét (vist 2721 g.)
  19. Charles-Valentin Alkan (vist 2713 g.)
  20. Hebraisk (vist 2666 g.)
  21. Aryeh Kaplan (vist 2656 g.)
  22. Sefer (vist 2643 g.)
  23. Portugisarjødiske tengamím (vist 2557 g.)
  24. Abraham Geiger (vist 2409 g.)
  25. Bendigamos al altíssimo (vist 2361 g.)
  26. David Nieto (vist 2359 g.)
  27. Borecas (vist 2315 g.)
  28. Kasjrút (vist 2311 g.)
  29. Djudeospanjol (vist 2251 g.)
  30. Esnogaen i Amsterdam (vist 2217 g.)
  31. Jødekakor (vist 2182 g.)
  32. Bacalao (vist 2168 g.)
  33. Camille Pissarro (vist 2129 g.)
  34. Esnogaen i Creechurch Lane i London (vist 2076 g.)
  35. Emanuel Mendez da Costa (vist 2069 g.)
  36. Generelt om jødedom (vist 2067 g.)
  37. Asjkenazím (vist 2055 g.)
  38. Asenát Barzani (vist 2040 g.)
  39. Mosjé ben Maimón (vist 2037 g.)
  40. Det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg (vist 1929 g.)
  41. Bevis Marks-esnogaen (vist 1911 g.)
  42. Mezuzá (vist 1874 g.)
  43. Kastiljansk (vist 1837 g.)
  44. Adolph de Lemos (vist 1834 g.)
  45. Ephraim Wolff Koritzinsky (vist 1780 g.)
  46. Kahal Kados Newe Salom (vist 1685 g.)
  47. Abraham Lopes Cardozo (vist 1674 g.)
  48. Grace Aguilar (vist 1658 g.)
  49. Mordecai Kaplan (vist 1651 g.)
  50. Israelitischer Tempel i Poolstraße i Hamborg (vist 1578 g.)
  51. Torá (vist 1569 g.)
  52. David Abraham Bueno de Mesquita (vist 1532 g.)
  53. Ḥajjím Joséf Davíd Azulái (vist 1518 g.)
  54. Jiddisch (vist 1483 g.)
  55. Moritz Rabinowitz (vist 1481 g.)
  56. Cochinijødar (vist 1404 g.)
  57. Rabbinar (vist 1394 g.)
  58. Kohén (vist 1345 g.)
  59. Det mosaiske trossamfund i Oslo (vist 1323 g.)
  60. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist 1302 g.)
  61. Romaniotes (vist 1298 g.)
  62. Vaflar (vist 1289 g.)
  63. Rezabok (vist 1286 g.)
  64. Menasseh Ben Israel (vist 1280 g.)
  65. Isaac Bashevis Singer (vist 1271 g.)
  66. Abraham de Casseres (vist 1244 g.)
  67. Halakhá (vist 1232 g.)
  68. Sefer Beresjít (vist 1215 g.)
  69. Emanuel Aguilar (vist 1207 g.)
  70. Samaritanarar (vist 1185 g.)
  71. Leví ben Geresjón (vist 1185 g.)
  72. Berurijjá (vist 1163 g.)
  73. Hekhál (vist 1160 g.)
  74. Ladino (vist 1144 g.)
  75. Økokasjrút (vist 1130 g.)

Personlige verkty