Emne:Jødedom

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

BAHA’IISLAMJØDEDOMROMANIFOLKSAMARSIKHISMEKYSTKULTURLANDBRUK

JØDEDOM • KASJRUT • ESNOGAS • HØGTIDER
ORTODOKS • MASORTI • REKONSTRUKSJONISTISK • FÖRNYELSE • PROGRESSIV
SEFARDIM • SKANDINAVIA • ASJKENAZIM • ROMANIOTES


karaittisk • samaritansk

Sefarím (torárullar) i Hekhálen i Esnogaen i Amsterdam. (Attgjeve med løyve frå bmz.amsterdam.nl.)

Jødedommen er den religiøse kulturen til det jødiske folket. Han er ein av dei først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av dei eldste religiøse tradisjonane som enno blir praktisert utan avbrott. Trusprinsippa og historia ått jødedommen danar òg ein hovuddel av grunnstammen i dei andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islām (med dei to utleda religionane bahá’í og sikhisme). Den hebraiske bibelen, Tenákh, er såleis òg helig skrift för dei kristne og blir kalla Det gamle testamentet av dem.

Over dei siste kring 2 500 åra har jødedommen ikkje vore monolittisk i praksis og har ikkje retta seg fullt ut etter nån enkelt sentralisert og allment godteken autoritet eller bindande dogme. Trass i dét har jødedommen i alle sine variasjonar halde seg relativt tru mot ei rekkje religiøse prinsipp. Det mest sentrale av dem er trua på éin enkelt, allvetande transcendent Gud som skapte universet og fortsett å spela ein rolle i det. Etter jødisk tru inngikk den Gud som skapte verda ei pakt med det jødiske folket og openberra lovane og boda sine ått dem gjenom Toráen. Jødisk religiøs og kulturell praksis har utgangspunkt i studiet og utøvinga av dei her lovane og boda slik dei blir tolka av dei olike antikke og moderne autoritetane. Les meir ...

Det religiøst-politiske rammeverket

för artiklane om jødedommen her på Alnakka.net er tradisjonell sefardisk rabbinsk jødedom, inkludert tradisjonell-egalitær jødedom.

Heilt generelle ting

finn du her. Sjå gjenom ordlista eller søk i søkjefeltet til venstre om du er ute etter å finne éin spesiell ting. Uttale: Kh blir uttala med ein raspande baktungelyd som i tysk Bach. Har du problem med skrifttekna finn du tips om installering av oppdaterte fontar og liknande her.

Dagen i dag


Artiklar

Synagogue kochi india.jpg
Cochinijødane er eit jødisk samfunn som tradisjonelt har budd i området kring byen Cochin i den sør-indiske delstaten Kerala. Cochini-jødane har budd i India i over 2000 år, men har allveg havt kontakt med jødane i Midtausten og har derför ikkje mista nån del av jødisk kultur eller tradisjonar over hundreåra. Cochini-jødar er delt opp i tre olike gruppor med olikt opphav. Den eldste av dem er ei gruppe som heiter meyuhassim («de med privilegium»). Segnene deras seier at de var handelsmenn som busette seg i India (som de seier var det samma landet som bibelen kalla «Ofir») i kong Salomo si tid. Den andre gruppa heiter mesjuhararim («de som var gjort frie»), og ein trur at de opprinnelig var slavar til meyuhassim-jødar som tok jødisk tru og vart frigjevne. Den siste gruppa heiter paradesi («utlendingane») og inkluderer jødar som i seinare tid flytta til Cochin-området frå Midtausten.   Les meir …
Den første esnogaen i København veit vi ikkje så mykje om. Den første portugisarjødiske gudstjenesta vi faktisk veit om, fann stad i 1695, da Samuel Teixeira og familien hans var i København på grunn av förretningar. Det hade ikkje vorte søkt om tillatelse til å ha gudstjeneste, så Teixeira og andre portugisarjødar vart arrestert. Dei søkte da om lov til å halde gudstjenestor og fikk omgåande slikt løyve. Fastbuande portugisarjødar i København midt i 1690-åra var Jacob Abensur med familie og, frå 1692, Salvador de Palacios. I dei neste åra veit vi at Isak Granada tok borgarskap i København i 1702 og Jakob Franco i 1705. Begge var, som portugisarjødar, fritekne frå leidebrevspåbodet, så vi veit ikkje kva tid dei faktisk busette seg i byen.   Les meir …
Der Ritus der portugiesischen Synagoge. Hamburg, Oct. 1837. Ich danke Ihnen, lieber . . . ., recht herzlich für Ihre Aufforderung, meine Anwesenheit in Hamburg zur nähern Bekanntschaft mit dem portugiesischen Ritus zu benutzen. Meine Bemühung ist reichlich belohnt; ich habe es für Pflicht, Ihnen alles Interessante mitzutheilen, und Sie können es, wenn Sie wollen, weiter veröffentlichen. Denn obgleich ich diesen Bericht durchaus nicht als erschöpfend ansehen kann, so ist es doch eigentlich eine Schande, wie fremd uns in Deutschland dieser Gegenstand ist; so fremd, daß außer Hamburg, Altona und Wien; wo die portugiesischen Synagogen — oder wie sie sie nennen: Esnoga’s — haben, fast Niemand zu finden ist, der von einem Ritus, dem die Mehrzahl unserer Nation in allem Welttheilen huldigt, mehr wüßte, als höchstens, daß er Hülsenfrüchte am Pesach gestattet, die Tefilin in den Festwochen verbietet und schöne rhythmische, uns aber wenig bekannte Pijutim gibt.   Les meir …
Abigail Rebecca Samuda (f. 24. april 1810, d. 2. april 1907 i Heathcroft i London), oftast omtala som A.R. Samuda, Abigail Samuda eller berre Miss Samuda, vart fødd som eldste barnet ått Simha (Joy) de Hananel Lopes Pereira alias Aguilar og Ost- og Vestindia-handlaren Abraham de Samuda. Abigail var ein ivrig kunstmålar. Ho tala fire språk flytande og etterlet seg kring 30 manuskript med omsettingar til engelsk, inkludert dei fleste verka av Heinrich Zschokke, som ho sette særlig høgt. Ho skreiv fleire dikt som vart tonsett av Emanuel Aguilar og andre. Ho dødde den 2. april 1907 i Heathcroft i London, i huset til sin gode ven og svigerson Jose de Sola Pinto, far ått litteraturvitaren Vivian de Sola Pinto.   Les meir …


 
Parasjàt hasjabúang (vekkoavsnitt av Bibelen)

Her kjem etterkvart ei vekkosvis spalte med vekkoavsnittet av Tenákh (Bibelen). Inntil vidare følgjer ikkje spalta vekkone, sidan fleirtalet av vekkoavsnitta ikkje er klare enno. Eit eksempel på vekkoavsnitt:


Parasjàt Emór

Torá

(Vajjikrá (3. mos.) 21:1–24:9) I parasjàt Emór hører vi om reinheitsförskriftene för kohaním. Vi hører òg om kva för dyr som kan ofrast og om korleis ein skal halde dem under oppsyn i ei vekka före dei blir ofra, slik at ein veit at dei er lytefrie.

I bolken om helgedagsförskriftene les vi om sjabbát, om pesaḥ, om sefiràt hangómer (kornbandtelinga), om sjabungót, og om helgedagane i den sjuande månaden (rosj hasjaná, kippúr og sukkót). Vi les så om ner tamíd (det evige ljøset i Tempelet) og om sjabbátofferet med dei tolv skodebrøda.

Den siste delen av parasjàt Emór handlar om avstraffing för brottsverka blasfemi, drap og dyremishandling.

Haftará

(Jeḥezkél (Ezekiel) 44:15–31)
 

Aktuell høgtid eller merkedag

Cph hagada17b massa.jpg
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח ['pesaḥ]), òg skreve pesach, eller páscua de las cenceñas, ofte kalla jødisk påske på norsk, er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Vi rører ikkje vanlige korn- og brødvaror i alle de sju eller åtte dagane pesah varer. For å unngå olovlig mat, lagar eller kjøper vi berre spesielle matvaror för pesaḥ som er garantert frie för dei fem kornslaga anna enn i form av maṣṣót. Den første kvelden, og oftast òg den andre, held vi eit spesielt påskemåltid med symbolske matretter som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), bitre urter, eit grilla lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minne om mørtelen de israelittiske slavane bruka i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i dessa matrettene og andre rituelle handlingar les vi Haggadá sjel pesaḥ om utgangen av Egypt.


 
Mat

Cidro.jpg
Etróg (hebr. אֶתְרוֹג; lat. Citrus medica), òg kalla cedrat, sukatsitron eller søtsitronnorsk, er ei veldig aromatisk, sitronliknande frukt i sitrusfamilien. Etróg er eitt av slaga i arbangá miním (dei fire slaga) som blir bruka symbolsk under sukkót (páscua de las cabañas, lauvhyttefesten). I tillegg blir albedoen (det kvite området mellom ytterskalet og sjølve fruktkjøttet) bruka til å laga sukatar. I tidligare tider har skalet vorte bruka som medisin og som parfyme för kledor.   Les meir …
Schect.jpg
Sjeḥitá (hebr. שְׁחִיטָה [šəḥī'ṭā]) eller schächting (gjenom tysk frå jid. שׁעכטן shechtn) vil seie slakting etter jødiske religiøse förskrifter og blir normalt utført av ein spesialutdana sjoḥét. Slaktemåten liknar mykje på dhabiḫa (muslimsk ḥalāl-slakting); og i tillegg har sjeḥitá fellestrekk med det ein finn såvel blant tradisjonelle reindriftssamar som blant tradisjonelle norske bønder og småbrukarar. Det er såleis ein tradisjon med djupe røter i skandinavisk kultur heller enn eit frammundelement her til lands.   Les meir …
20060700 waffle with icecream and raspberries.jpg
Ei vaffel (fleirtal: vaflar), òg kalla bakels (Nordmør, Romsdal, Budal, Østerdalen, Odal og Solør) og raffelkaku (Trøndelag), er ei tjukkvorda, oftast noko luftig, pannekake som er steikt i eit jarn med meir eller mindre grovt rutemønster eller anna grovt mønster. Vaflar kan vara rektangulære (typisk for nederlandske og belgiske vaflar), runde (typisk mange plassar i Nord-Amerika) eller runde med underdeling i fire eller fem hjarteforma vaflar (typisk for skandinaviske vaflar). Blant portugisarjødar er vaflar tradisjonell ḥanukkámat.   Les meir …


 
Personar

Bevis0007 s.jpg
Esnogaen i det som no er 5 Creechurch Lane i London vart innreidd i 1657 og var den første offisielle synagogen i England sidan utvisninga av jødane frå England i 1290. Den her synagogen var i bruk fram til Bevis Marks-synagogen vart innvigd i 1701.   Les meir …
RayLitman.jpg
Rachel Frank (1861(?)–1948), mest kjent som Ray Frank, var ein jødisk journalist, lærar og religiøs ledar i USA. Ho var ikkje ordinert som rabbinar, men vart ofte invitert til å preke ved jødiske gudstjenestor på vestkysten av USA. Rachel Frank vart fødd den 10. april 1861 ått föreldra Leah og Bernard Frank, som hade immigrert til USA frå Polen. Som ung underviste ho i Tenákh og jødisk historie ved sjabbátskulen ved First Hebrew Congregation i Oakland i California, der ho fikk god trening som offentlig talar og opparbeidde seg eit godt ry innaför det jødiske samfunnet i California. Elevane hennar inkluderte Gertrude Stein, som vart ein berømt författar, og Judah Leon Magnes, som vart ein framtredande reformrabbinar. Hausten 1890 var Ray Frank på journalistoppdrag i Spokane i Washington, og ho vart invitert til å preke på ngereb rosj hasjaná.   Les meir …
Yitzhak Navon (f. 1921).jpg
Yitzhak Navon (יצחק נבון, fødd 9. april 1921) er ein israelsk politikar, diplomat og författar. Han var Israels 5. president i åra 1978–1982 som medlem av sentrums/venstre-partiet Hammaˤarakh. Han var den første israelske presidenten som var fødd i Jerusalem, der familien på farssida hans har budd sidan 1600-talet. I 2005 vart han kåra som den 108. beste israelaren nån gong i ei meiningsmåling utført av den israelske nyheitsnettstaden Ynet. Yitzhak Navon vart fødd i Jerusalem i ein sefardisk rabbinar-familie. På farssida er han etterkommar etter spanske jødar som busette seg i Det osmanske riket etter bortvisinga av jødane frå Kastilja i 1492. Familien (Barukh Mizraḥi-familien eller Al Mashraki) flytta frå det novarande Tyrkia til Jerusalem i 1621.   Les meir …


 
Sentrale artiklar

SKRIFTER: Tenákh (Torá · Nebiím · Ketubím)
Talmúd (Misjná · Jerusjalmí · Bablí · Toseftá) · medrásj · Emunót vedengót
Misjné Torá · Túr · Sjulḥán ngarúkh · Tseine ureine · Thesouro dos Dinim · Mengám longéz
LÆRDOM ḥeder (småskule) · meldado (studiekveld) · mekhiná (førebuingsår) · jesjibá (seminar) · sjingúr (studieøkt) · semikhá (ordinering) ·
SYMBOL tallét (bønesjal) · tefillín (bønereimer) · mezuzá · luláb · sjofár (bukkehorn) · rimmón (granateple)
SYNAGOGAR:   synagoge · Hekhál (ark) · sefer (séfer Torá, torárull) · tebá (leseplattform) · minján · sjalíaḥ ṣibbúr · ḥazzán (kantor) · rabbinar · sjàḥarít (morgongudstjeneste) · musáf (tilleggsgudstjeneste) · minḥá (ettermiddagsgudstjeneste) · nengilá  (avsluttande ettermiddagsgudstjeneste (berre på kippúr)) · ngarbít (kveldsgudstjeneste)
SJABBÁT sjabbát · hadlakat nér (ljøstenning) · kiddúsj (signing av vinen) · birkàt hammazón (signing etter maten) · habdalá
HØGTIDER høgtider · pesaḥ (påske) · sefiràt hangómer · lag langómer · sjabungót (vekkofesten, pinse) · tisjngá beáb · seliḥót · rosj hasjaná (nyår) · kippúr (soningsdagen) · sukkót (lauvhyttefesten) · ḥanukká (lyshøgtida) · tu bisjbát · purím (“karneval”)
LIVET:   Barndom: fødsel · berít milá (omskjering/namngjeving av gut) · pidjón habbén · zebed habbát (namngjeving av jente)
Ungdom: bar miṣvá (konfirmasjon av gut) · bat miṣvá (konfirmasjon av jente) · bat ḥájil (konfirmasjon av jente)
Ekteskap: ḥuppá (bryllaup) · ketubbá · get · jibbúm (leviratekteskap) · ḥaliṣá (avvising av jibbúm (leviratekteskap))
Sjukdom og heiling: arvelige sjukdommar · mi sjebberákh · rogativa (forbøn) · birkàt gomél (takkseiingsbøn)
Død og sorg: levajá (gravferd) · hasjkabá (minnebøn) · Kaddísj
MAT: jødisk mat · kasjrút · sjeḥitá (schächting) · sjabbát · jom tób · pesaḥ
Matretter: bacalao (torsk med tomat og løk) · beiglech (vassrundstykke) · birkes (frøloff) · bimuelos (berlinerbollar) · borecas (børek) · codrero al horno (omnssteikt lammebog) · falafel (friterte kikerterbollar) · gefillte fish (fiskebollar) · ḥammín (dafina, tsjólnt) · ḥaróset (fruktsaus for pesaḥ) · maṣṣá (flatbrød, usyra brød) · pescado frito (panert fisk) · pittá (flatkaker)
MUSIKK: sefardisk · klezmer · jiddisch
SPRÅK: hebraisk · arameisk · jødearabisk · ladino (omsettingsspansk) · djudíospanjol (djudezmo, jødespansk) · jiddisch
RETNINGAR:   samaritansk · karaittisk ·
rabbinsk: mizraḥisk · sefardisk · romaniotisk · italkisk · asjkenazisk
ortodoks · masorti (konservativ) · rekonstruksjonistisk · progressiv · fornying · humanistisk


 
Populære sidor

  1. Portugisarjødar (vist 47350 g.)
  2. Jødedom (vist 20598 g.)
  3. David Aaron de Sola (vist 7989 g.)
  4. Baruch Spinoza (vist 7490 g.)
  5. Ishac Aboab da Fonseca (vist 5734 g.)
  6. Der Türkische Tempel (vist 5443 g.)
  7. Synagogen i Bergstien i Oslo (vist 5148 g.)
  8. Jødar (vist 4970 g.)
  9. Ovadia Yosef (vist 4191 g.)
  10. Esnoga (vist 4106 g.)
  11. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist 3986 g.)
  12. Birkàt hammazón (vist 3839 g.)
  13. Tenákh (vist 3605 g.)
  14. Samuel Jessurun de Mesquita (vist 3390 g.)
  15. Sefardím (vist 3139 g.)
  16. Aryeh Kaplan (vist 3097 g.)
  17. Tefillín (vist 2968 g.)
  18. Cochinilla (vist 2912 g.)
  19. Charles-Valentin Alkan (vist 2903 g.)
  20. Tallét (vist 2889 g.)
  21. Hebraisk (vist 2856 g.)
  22. Emanuel Mendez da Costa (vist 2855 g.)
  23. Portugisarjødiske tengamím (vist 2792 g.)
  24. Sefer (vist 2770 g.)
  25. Abraham Geiger (vist 2723 g.)
  26. Esnogaen i Amsterdam (vist 2541 g.)
  27. Bendigamos al altíssimo (vist 2526 g.)
  28. David Nieto (vist 2505 g.)
  29. Kasjrút (vist 2462 g.)
  30. Borecas (vist 2462 g.)
  31. Djudeospanjol (vist 2445 g.)
  32. Jødekakor (vist 2402 g.)
  33. Bacalao (vist 2339 g.)
  34. Generelt om jødedom (vist 2302 g.)
  35. Camille Pissarro (vist 2258 g.)
  36. Asjkenazím (vist 2214 g.)
  37. Asenát Barzani (vist 2184 g.)
  38. Esnogaen i Creechurch Lane i London (vist 2183 g.)
  39. Mosjé ben Maimón (vist 2177 g.)
  40. Det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg (vist 2137 g.)
  41. Bevis Marks-esnogaen (vist 2043 g.)
  42. Ephraim Wolff Koritzinsky (vist 2023 g.)
  43. Adolph de Lemos (vist 2019 g.)
  44. Mezuzá (vist 1990 g.)
  45. Kahal Kados Newe Salom (Altona 1771-1882) (vist 1989 g.)
  46. Kastiljansk (vist 1967 g.)
  47. Grace Aguilar (vist 1795 g.)
  48. Mordecai Kaplan (vist 1777 g.)
  49. Abraham Lopes Cardozo (vist 1775 g.)
  50. Israelitischer Tempel i Poolstraße i Hamborg (vist 1758 g.)
  51. David Abraham Bueno de Mesquita (vist 1747 g.)
  52. Moritz Rabinowitz (vist 1673 g.)
  53. Torá (vist 1649 g.)
  54. Emanuel Aguilar (vist 1633 g.)
  55. Ḥajjím Joséf Davíd Azulái (vist 1619 g.)
  56. Cochinijødar (vist 1612 g.)
  57. Jiddisch (vist 1577 g.)
  58. Rabbinar (vist 1502 g.)
  59. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist 1440 g.)
  60. Kohén (vist 1435 g.)
  61. Det mosaiske trossamfund i Oslo (vist 1426 g.)
  62. Isaac Bashevis Singer (vist 1396 g.)
  63. Rezabok (vist 1391 g.)
  64. Leví ben Geresjón (vist 1384 g.)
  65. Menasseh Ben Israel (vist 1367 g.)
  66. Romaniotes (vist 1359 g.)
  67. Abraham de Casseres (vist 1352 g.)
  68. Di mangase-buch (vist 1342 g.)
  69. Vaflar (vist 1334 g.)
  70. Halakhá (vist 1324 g.)
  71. Sefer Beresjít (vist 1290 g.)
  72. Berurijjá (vist 1284 g.)
  73. Samaritanarar (vist 1242 g.)
  74. Ladino (vist 1232 g.)
  75. Tisjngá beáb (vist 1223 g.)

Personlige verkty