Emne:Jødedom

Frå Alnakka.net

Gå til: navigering, søk

BAHA’IISLAMJØDEDOMROMANIFOLKSAMARSIKHISMEKYSTKULTURLANDBRUK

JØDEDOM • KASJRUT • ESNOGAS • HØGTIDER
ORTODOKS • MASORTI • REKONSTRUKSJONISTISK • FÖRNYELSE • PROGRESSIV
SEFARDIM • SKANDINAVIA • ASJKENAZIM • ROMANIOTES


karaittisk • samaritansk

Joseph Solomon Del Medigo (16. juni 159116. oktober 1655) var ein romaniotisk forfattar, lækjar, matematikar, musikkteoretikar og filosof. Delmedigo verka ei tid som rabbinar i det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg. (Portrett ved W. Delff)

Jødedommen er den religiøse kulturen til det jødiske folket. Han er ein av dei først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av dei eldste religiøse tradisjonane som enno blir praktisert utan avbrott. Trusprinsippa og historia ått jødedommen danar òg ein hovuddel av grunnstammen i dei andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islām (med dei to utleda religionane bahá’í og sikhisme). Den hebraiske bibelen, Tenákh, er såleis òg helig skrift för dei kristne og blir kalla Det gamle testamentet av dem.

Over dei siste kring 2 500 åra har jødedommen ikkje vore monolittisk i praksis og har ikkje retta seg fullt ut etter nån enkelt sentralisert og allment godteken autoritet eller bindande dogme. Trass i dét har jødedommen i alle sine variasjonar halde seg relativt tru mot ei rekkje religiøse prinsipp. Det mest sentrale av dem er trua på éin enkelt, allvetande transcendent Gud som skapte universet og fortsett å spela ein rolle i det. Etter jødisk tru inngikk den Gud som skapte verda ei pakt med det jødiske folket og openberra lovane og boda sine ått dem gjenom Toráen. Jødisk religiøs og kulturell praksis har utgangspunkt i studiet og utøvinga av dei her lovane og boda slik dei blir tolka av dei olike antikke og moderne autoritetane. Les meir ...

Det religiøst-politiske rammeverket

för artiklane om jødedommen her på Alnakka.net er tradisjonell sefardisk rabbinsk jødedom, inkludert tradisjonell-egalitær jødedom.

Heilt generelle ting

finn du her. Sjå gjenom ordlista eller søk i søkjefeltet til venstre om du er ute etter å finne éin spesiell ting. Uttale: Kh blir uttala med ein raspande baktungelyd som i tysk Bach. Har du problem med skrifttekna finn du tips om installering av oppdaterte fontar og liknande her.

Dagen i dag


Artiklar

Herman Fischer (f. 1. januar 1893 i Litauen; d. 2. januar 1943 i Auschwitz) var ein förretningsmann og cellist i Kristiansund. Han dreiv förretninga Beklædningsmagasinet Fix og var cellist i Kristiansund Symfoniorkester og ledar av orkesteret.   Les meir …
Heinsheim-synagoge.jpg
Heinsheim am Neckar er ein landsby som sidan 1972 har sortert som bydel under Bad Rappenau nordvest for Heilbronn i Baden-Württemberg. Det første vi veit om det jødiske samfunnet i Heinsheim er at Den tyske ordenen lét jødar busette seg i Heinsheim frå 1500-talet av. Den første jøden vi veit om i landsbyen var Jud Simon von Heinsheim i 1563. Den jødiske busettinga var på sitt høgaste i 1838, da det budde 118 jødar der.   Les meir …
ReginaJonas1.jpg
Regina Jonas (19021944) var ein rabbinar frå Berlin i Tyskland. Ho var den første kvinna vi veit om i europeisk og nordamerikansk historie som studerte til rabbinar, fikk semikhá som rabbinar og gjorde sosialt, teologisk og religiøst arbeid som rabbinar. Regina Jonas vart fødd i Berlin den 3. august 1902. Far hennar dødde da ho var svært ung. Som mange kvinnor på si tid begynte ho på ei karriere som lærar, men ho kjente at noko mangla. Ho begynte å studere ved Hochschule für die Wissenschaft des Judentums i Berlin og tok seminariekurs för liberale rabbinarar og lærarar. Der oppnådde ho ein akademisk grad som «akademisk religionslærar». Med målet å bli rabbinar, skreiv Regina Jonas ei avhandling som svara til kravet for ordinasjon. Emnet hennar var Kan ei kvinne vara rabbinar etter halakhiske kjeldor?   Les meir …
Franz Reinhold 001.jpg
Der Türkische Tempel (hty.), eller Det tyrkiske tempelet, låg i Zirkusgasse 22 i 2. Wiener Gemeindebezirk Leopoldstadt. Han vart oppført i 18851887 i nymaurisk stil etter tekningar av arkitekten Hugo von Wiedenfeld og innvigd i 1888. Der Türkische Tempel var esnogaen för det sefardiske samfunnet i Wien fram til han vart rasert av austerrikske pøblar under Krystallnatta den 9. november 1938.   Les meir …


 
Parasjàt hasjabúang (vekkoavsnitt av Bibelen)

Her kjem etterkvart ei vekkosvis spalte med vekkoavsnittet av Tenákh (Bibelen). Inntil vidare følgjer ikkje spalta vekkone, sidan fleirtalet av vekkoavsnitta ikkje er klare enno. Eit eksempel på vekkoavsnitt:


Parasjàt Emór

Torá

(Vajjikrá (3. mos.) 21:1–24:9) I parasjàt Emór hører vi om reinheitsförskriftene för kohaním. Vi hører òg om kva för dyr som kan ofrast og om korleis ein skal halde dem under oppsyn i ei vekka före dei blir ofra, slik at ein veit at dei er lytefrie.

I bolken om helgedagsförskriftene les vi om sjabbát, om pesaḥ, om sefiràt hangómer (kornbandtelinga), om sjabungót, og om helgedagane i den sjuande månaden (rosj hasjaná, kippúr og sukkót). Vi les så om ner tamíd (det evige ljøset i Tempelet) og om sjabbátofferet med dei tolv skodebrøda.

Den siste delen av parasjàt Emór handlar om avstraffing för brottsverka blasfemi, drap og dyremishandling.

Haftará

(Jeḥezkél (Ezekiel) 44:15–31)
 

Aktuell høgtid eller merkedag

Cph hagada17b massa.jpg
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח ['pesaḥ]), òg skreve pesach, eller páscua de las cenceñas, ofte kalla jødisk påske på norsk, er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Vi rører ikkje vanlige korn- og brødvaror i alle de sju eller åtte dagane pesah varer. For å unngå olovlig mat, lagar eller kjøper vi berre spesielle matvaror för pesaḥ som er garantert frie för dei fem kornslaga anna enn i form av maṣṣót. Den første kvelden, og oftast òg den andre, held vi eit spesielt påskemåltid med symbolske matretter som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), bitre urter, eit grilla lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minne om mørtelen de israelittiske slavane bruka i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i dessa matrettene og andre rituelle handlingar les vi Haggadá sjel pesaḥ om utgangen av Egypt.


 
Mat

Bourekas.jpg
Borecas svarar til börektyrkisk og finst på menyen i mange tyrkisk-drevne gatekjøken i Norge under namnet børek. I sin typiske tyrkiske versjon er børeken ein innbakt butterdeigspai på størrelse med ein munnfull eller tre med fyll av fetaost og grønsaker — gjerne gulrøter og spinat. Sefardím i Det osmanske riket slo ihop den tyrkiske børeken og sine iberiske pastelas (òg kalla empanadas, pastillas, pastidas) til den karakteristiske osmansk-sefardiske matretten borecas.   Les meir …
Jødekakor (nyn.; nyn./bm. jødekaker; da. jødekager; sv. judekakor) eller jødebrød (sv. judebröd) er det vanlige namnet på ei gruppe småkakor med sefardisk opphav i skandinavisk kokekunst. Da sefardiske kryptojødar fann vegen frå Spania og Portugal til Nord-Europa kring 1600- og 1700-talet, tok dei med seg element av iberisk sefardisk kultur — inkludert sefardisk (jødisk) og arabisk (muslimsk) kokekunst med sin bruk av sukker i tillegg til meir utbreidde søtstoff som honing og ymse typar fruktsirup. Eitt av dei elementa var småkakor baka med piska egg, sukker og vegetabilsk olje (för eksempel olivenolje) som basis. Karakteristisk för dei her sefardiske småkakone er òg at det er minimalt med væske i dem.   Les meir …
Økokasjrút er læra om kva mat som er lovlig og etisk å eta ut frå både halakhá og ut frå eit breidare hensyn til økologi og berekraftig utvikling. Uttrykket økokasjrút vart først teke i bruk av Renewal-rabbinaren Zalman Schachter-Shalomi.   Les meir …


 
Personar

David Aaron de Sola (1796-1860).jpg
Reverend David (de) Aaron de Sola (17961860) var ein portugisarjødisk rabbinar, ḥazzán og författar som tjente för Bevis Marks-esnogaen frå 1818 fram til han dødde i 1860. De Sola skreiv og gav ut bøker på fire språk — nederlandsk, engelsk, tysk og hebraisk. Han var kjent som «den lærde ḥazzánen» blant engelske sefardím.   Les meir …
ReginaJonas1.jpg
Regina Jonas (19021944) var ein rabbinar frå Berlin i Tyskland. Ho var den første kvinna vi veit om i europeisk og nordamerikansk historie som studerte til rabbinar, fikk semikhá som rabbinar og gjorde sosialt, teologisk og religiøst arbeid som rabbinar. Regina Jonas vart fødd i Berlin den 3. august 1902. Far hennar dødde da ho var svært ung. Som mange kvinnor på si tid begynte ho på ei karriere som lærar, men ho kjente at noko mangla. Ho begynte å studere ved Hochschule für die Wissenschaft des Judentums i Berlin og tok seminariekurs för liberale rabbinarar og lærarar. Der oppnådde ho ein akademisk grad som «akademisk religionslærar». Med målet å bli rabbinar, skreiv Regina Jonas ei avhandling som svara til kravet for ordinasjon. Emnet hennar var Kan ei kvinne vara rabbinar etter halakhiske kjeldor?   Les meir …
Synagoga w Zolkwi, 2008.jpg
Zholkve (jid. זשאָלקווע), polsk Żółkiew, ukrainsk Жовква [Žovkva], er ein by som ligg kring 30 km nordom L’viv (Lwów, Lemberg). Före andre verdskrigen låg byen i Polen, men i dag ligg han i L’vivs’ka oblast’ i Ukraina.   Les meir …


 
Sentrale artiklar

SKRIFTER: Tenákh (Torá · Nebiím · Ketubím)
Talmúd (Misjná · Jerusjalmí · Bablí · Toseftá) · medrásj · Emunót vedengót
Misjné Torá · Túr · Sjulḥán ngarúkh · Tseine ureine · Thesouro dos Dinim · Mengám longéz
LÆRDOM ḥeder (småskule) · meldado (studiekveld) · mekhiná (førebuingsår) · jesjibá (seminar) · sjingúr (studieøkt) · semikhá (ordinering) ·
SYMBOL tallét (bønesjal) · tefillín (bønereimer) · mezuzá · luláb · sjofár (bukkehorn) · rimmón (granateple)
SYNAGOGAR:   synagoge · Hekhál (ark) · sefer (séfer Torá, torárull) · tebá (leseplattform) · minján · sjalíaḥ ṣibbúr · ḥazzán (kantor) · rabbinar · sjàḥarít (morgongudstjeneste) · musáf (tilleggsgudstjeneste) · minḥá (ettermiddagsgudstjeneste) · nengilá  (avsluttande ettermiddagsgudstjeneste (berre på kippúr)) · ngarbít (kveldsgudstjeneste)
SJABBÁT sjabbát · hadlakat nér (ljøstenning) · kiddúsj (signing av vinen) · birkàt hammazón (signing etter maten) · habdalá
HØGTIDER høgtider · pesaḥ (påske) · sefiràt hangómer · lag langómer · sjabungót (vekkofesten, pinse) · tisjngá beáb · seliḥót · rosj hasjaná (nyår) · kippúr (soningsdagen) · sukkót (lauvhyttefesten) · ḥanukká (lyshøgtida) · tu bisjbát · purím (“karneval”)
LIVET:   Barndom: fødsel · berít milá (omskjering/namngjeving av gut) · pidjón habbén · zebed habbát (namngjeving av jente)
Ungdom: bar miṣvá (konfirmasjon av gut) · bat miṣvá (konfirmasjon av jente) · bat ḥájil (konfirmasjon av jente)
Ekteskap: ḥuppá (bryllaup) · ketubbá · get · jibbúm (leviratekteskap) · ḥaliṣá (avvising av jibbúm (leviratekteskap))
Sjukdom og heiling: arvelige sjukdommar · mi sjebberákh · rogativa (forbøn) · birkàt gomél (takkseiingsbøn)
Død og sorg: levajá (gravferd) · hasjkabá (minnebøn) · Kaddísj
MAT: jødisk mat · kasjrút · sjeḥitá (schächting) · sjabbát · jom tób · pesaḥ
Matretter: bacalao (torsk med tomat og løk) · beiglech (vassrundstykke) · birkes (frøloff) · bimuelos (berlinerbollar) · borecas (børek) · codrero al horno (omnssteikt lammebog) · falafel (friterte kikerterbollar) · gefillte fish (fiskebollar) · ḥammín (dafina, tsjólnt) · ḥaróset (fruktsaus for pesaḥ) · maṣṣá (flatbrød, usyra brød) · pescado frito (panert fisk) · pittá (flatkaker)
MUSIKK: sefardisk · klezmer · jiddisch
SPRÅK: hebraisk · arameisk · jødearabisk · ladino (omsettingsspansk) · djudíospanjol (djudezmo, jødespansk) · jiddisch
RETNINGAR:   samaritansk · karaittisk ·
rabbinsk: mizraḥisk · sefardisk · romaniotisk · italkisk · asjkenazisk
ortodoks · masorti (konservativ) · rekonstruksjonistisk · progressiv · fornying · humanistisk


 
Populære sidor

  1. Portugisarjødar (vist 38001 g.)
  2. Jødedom (vist 17935 g.)
  3. David Aaron de Sola (vist 6806 g.)
  4. Baruch Spinoza (vist 6136 g.)
  5. Synagogen i Bergstien i Oslo (vist 4716 g.)
  6. Der Türkische Tempel (vist 4691 g.)
  7. Jødar (vist 4619 g.)
  8. Ishac Aboab da Fonseca (vist 4349 g.)
  9. Esnoga (vist 3801 g.)
  10. Synagogen i Arkitekt Christies gate i Trondheim (vist 3699 g.)
  11. Ovadia Yosef (vist 3551 g.)
  12. Birkàt hammazón (vist 3451 g.)
  13. Tenákh (vist 3429 g.)
  14. Samuel Jessurun de Mesquita (vist 3038 g.)
  15. Sefardím (vist 2959 g.)
  16. Tefillín (vist 2773 g.)
  17. Tallét (vist 2715 g.)
  18. Cochinilla (vist 2710 g.)
  19. Charles-Valentin Alkan (vist 2661 g.)
  20. Hebraisk (vist 2655 g.)
  21. Sefer (vist 2636 g.)
  22. Aryeh Kaplan (vist 2601 g.)
  23. Portugisarjødiske tengamím (vist 2549 g.)
  24. Abraham Geiger (vist 2357 g.)
  25. David Nieto (vist 2327 g.)
  26. Bendigamos al altíssimo (vist 2327 g.)
  27. Borecas (vist 2307 g.)
  28. Kasjrút (vist 2302 g.)
  29. Djudeospanjol (vist 2235 g.)
  30. Esnogaen i Amsterdam (vist 2196 g.)
  31. Jødekakor (vist 2178 g.)
  32. Bacalao (vist 2158 g.)
  33. Camille Pissarro (vist 2112 g.)
  34. Esnogaen i Creechurch Lane i London (vist 2066 g.)
  35. Generelt om jødedom (vist 2050 g.)
  36. Emanuel Mendez da Costa (vist 2047 g.)
  37. Asjkenazím (vist 2037 g.)
  38. Mosjé ben Maimón (vist 2024 g.)
  39. Asenát Barzani (vist 2011 g.)
  40. Det portugisarjødiske samfunnet i Hamborg (vist 1906 g.)
  41. Bevis Marks-esnogaen (vist 1896 g.)
  42. Mezuzá (vist 1869 g.)
  43. Kastiljansk (vist 1824 g.)
  44. Adolph de Lemos (vist 1795 g.)
  45. Ephraim Wolff Koritzinsky (vist 1756 g.)
  46. Kahal Kados Newe Salom (vist 1678 g.)
  47. Abraham Lopes Cardozo (vist 1652 g.)
  48. Grace Aguilar (vist 1650 g.)
  49. Mordecai Kaplan (vist 1642 g.)
  50. Israelitischer Tempel i Poolstraße i Hamborg (vist 1566 g.)
  51. Torá (vist 1559 g.)
  52. Ḥajjím Joséf Davíd Azulái (vist 1504 g.)
  53. David Abraham Bueno de Mesquita (vist 1483 g.)
  54. Jiddisch (vist 1477 g.)
  55. Moritz Rabinowitz (vist 1473 g.)
  56. Rabbinar (vist 1391 g.)
  57. Cochinijødar (vist 1382 g.)
  58. Kohén (vist 1342 g.)
  59. Det mosaiske trossamfund i Oslo (vist 1320 g.)
  60. Romaniotes (vist 1296 g.)
  61. Det jødiske samfunnet i Kristiansund (vist 1295 g.)
  62. Vaflar (vist 1287 g.)
  63. Rezabok (vist 1283 g.)
  64. Menasseh Ben Israel (vist 1275 g.)
  65. Isaac Bashevis Singer (vist 1267 g.)
  66. Halakhá (vist 1227 g.)
  67. Sefer Beresjít (vist 1212 g.)
  68. Samaritanarar (vist 1182 g.)
  69. Emanuel Aguilar (vist 1181 g.)
  70. Leví ben Geresjón (vist 1177 g.)
  71. Abraham de Casseres (vist 1163 g.)
  72. Hekhál (vist 1159 g.)
  73. Berurijjá (vist 1151 g.)
  74. Ladino (vist 1129 g.)
  75. Økokasjrút (vist 1126 g.)

Personlige verkty